مدیریت، سیاست، حقوق، معماری، اقتصاد، بیمه،.. |  آموزش، کاریابی، رایانه، وب،..  |  ورزش، تغذیه، بهداشت حرفه،.. |  پزشکی، اورژانس، دارو، روان،،.. |  مذهب، هنر، تاریخ،... 

چگونگي پُرکردن دندان‌ها در هزار سال پيش

در این نوشتار، پُرکردن دندان از زبان بزرگاني چون علي تبري (236ق)، حنين (194-264)، رازي (251-313ق)، بوحسن تبري (د359ق)، اهوازي (ز373ق)، پورسينا (370-428ق) و جرجاني (د531ق) آورده شده است.
نخست چکيده‌اي از تاريخ دانش پزشکي را که در برگيرنده‌ي دندان‌پزشکي نيز مي‌باشد به کوتاهي ياد مي‌کنم، سپس به داروهاي ترميمي در سه سده‌ي هجرت از 236 تا 531ق مي‌پردازم.

يافتن آغازگاه پزشكي، همواره در انديشه‌ي همه‌ی انسان‌ها به ويژه تاريخ‌نگاران و پژوهش گران پزشكي‌نویس بوده است. ما كم تر كسي را در ميان این بزرگان مي‌بينيم كه بخش نخست كتاب خود را ويژه‌ي تاريخ پزشكي و يا منشأ برخي بيماري‌ها و يا هنر درمان و داروها قرار نداده باشند.

برخي بر اين باورند كه دانش پزشكي با پيدايش انسان‌زاده شد؛ زيرا زيستن همواره با آسيب و رنجوري و افسردگي و زخمي‌شدن همراه بوده است. همه‌ي اين ها نيز پديدآورنده‌ي درد و چالتي جز تندرستي است. همواره آدمي براي از ميان‌بردن آن نياز به درماني ويژه (پزشکی) دارد.

گروهي ديگر به پيروي از بقراط (460-375 پ.م) و جالينوس (131- 210م) بر اين باورند که اين دانش بر روي دو پايه استوار است، نخست بخشي که آميخته‌اي از داده‌هاي يزداني است كه آن بخش‌هاي تئوريک و نظريه‌هاي پزشکي است که گستردگي دامنه‌ي آن، از گفته‌هاي عاميانه‌و ورد و دعا و جادوگري گرفته تا ديدگاه‌هاي راستين و درست علمي آن مي‌باشد، و دوم بخش كاربردي و بالینی است که در برگيرنده‌ي روش‌هاي درماني و داروها و وسايل درماني که از انديشه‌ي آدميان سرچشمه مي‌گرفته است.

دسته‌اي ديگر، ساخت و پرداخت پزشكي را تنها برگرفته از آزموده‌هاي انسان‌به شمار مي‌آورند. نمونه‌ي آن سروده‌ي مولانا جلال‌الدين محمد فرزند بهاء‌الدين سلطان‌العلماء رومي بلخي (604- 672 ق) در باره‌ي داستان قابيل است که شيوه‌ي به خاك‌سپردن هابيل را،  از كلاغ فرامي‌گيرند[1].

 که کجا غايب کنم اين کشته را ؟ ـــــ اين بخون وخاک، درآغشته را ؟

ديد زاغی، زاغِ مرده در دهان ـــــــ بر گرفته تيز می‌‌آمد پران

از هوا زير آمد و شد او به فن ـــــــ از پی تعليم او را گور کن

مرغ‌سقاي دردمند از پرخوري، در کنار برکه‌اي، براي رهايي از درد، به وسيله‌ي تنقيه، دست به خوددرماني مي‌زند. و اين انگيزه‌اي مي‌شود، تا غياث‌الدين محمد سبزواري اصفهاني، مرغ سقا را نخستين آموزگار درآموزش تنقيه به شمار آورد.(كتاب اول، فصل پنجم "مرآت الصحه[2]" )

در بند 29 از فَرگَرد دوم اين كتاب اهوزامزدا به جمشید جم سفارش می‌کند تا از ورود تباه‌دندانان به پناهگاه «ورجمکرد» جلوگیری کند.

ما مي‌توانيم برداشته شدن نخستين گام‌هاي هنر و دانش دندان پزشكي را در گستره‌اي به گستردگي سرزمين‌هاي خاور نزديك و خاورميانه ببينيم. گواه ما سنگ‌نبشته‌هاي كلدانيان و سومريان و آشوريان است كه تاريخ و تمدني آميخته با ايران زمين دارند. پنج هزار سال پيش از ميلاد، روش‌هاي درماني ايشان آميخته‌اي از كار دندان پزشكي به همراه آيين‌هاي مذهبي و نيايش به درگاه ايزد اينكي (Enki) بوده است كه از او مي‌خواستند نفرين خود را حواله‌ي كرم‌هاي خورنده و آسيب‌رسان دندان‌ها كند.

جرج ابرس George Ebres در شهر تبن Theben كتابي را پيدا مي‌كند كه تاريخي نزديك به 1550 سال پيش از ميلاد دارد. اين دست‌نوشته داراي يازده گزاره درباره‌ي دندان‌ها، سرشته‌ها و دهان شويه‌هاي استواركننده‌ي دندان‌ و داروهاي آرام‌كننده‌ي درد و روش‌هاي درماني آماس لثه مي‌باشد.

تاريخ دندان پزشكي از آغاز تاريخ ميلادي تا پايان سده‌هاي مياني، بر گرفته از دانش روزگار كهن و تاثير آشكار پزشكي دوران اسلامي مي‌باشد. برخي از اين درمان‌ها بسيار نادرست و خرافاتي مي‌باشد. بيش تر درمان‌ها در راستاي كشيدن دندان و آن شکستن تاج است تا بتوانند درد آن را آرام سازند و پايانه‌ي درمان‌ها نيايش و خواهش از بزرگان دين براي يافتن درمان معجزه‌آسا مي‌باشد.

در سده‌ي ششم ميلادي تترابيلبون Tetrabilbon نوشته‌ي اتيوس Autius از شهر آميدا Amida (572-502م) را از ميان‌رودان به اروپا مي‌برد كه بخش‌هايي از آن درباره‌ي فلج آرواره‌ي بالاست و اين كه عصب‌رساني به آن از جفت پنجم عصب سه شاخه است.

آسيب‌هايي که در تنه‌ي دندان‌ها پديد مي‌آيد:

•       خوردگي (دندان) پوسيدگي‌هاي اندک و يا گسترده، همراه درد و يا بي‌درد.

•       کرم‌زدگي دندان

•       شکستن و خردشدن دندان

انگيزه‌هاي پوسيدگي و يا خوردگي و يا کرم‌زدگي دندان‌ها:

رازي در حاوي، از جوامع العلل و الاعراض جالينوس چنين مي‌آورد: (گمان می‌برم از کتاب حيله البرء آورده شده است:) «اگر خشکی بيش از اندازه، بر دندان‌ها چیرگی پیدا کند، انگیزه‌ي شکستن و خُردشدن زودرس دندان‌ها می­شود» .(حاوي93)

رازي گوید: خوردگی (پوسیدگی) دندان­ها پیامدی است که از كاركرد يك ماده­ی تند است که به سوي دندان‌ها سرازير می‌شود، از این رو بايد درمان آن را با داروهای خشک‌کننده پي گيري کرد.

گوید: اگر آمیختگی (فزوني) که رو به دندان سرازیر می­شود و روی دندان می­نشیند اندک باشد، گذاشتن اين داروها روي دندان بسنده است و گرنه نياز به تهي‌سازي و يا خشک‌کردن فزونی­های سر می­باشد تا به سوی دندان­ها کشیده نشوند و چنان چه سر این آمیختگی را از دیگر بخش­های تن می­گيرد باید به تهی‌سازی همه­ی تن روي آورده شود.94

گوید: گاهي خُردشدن و شکستن دندان به جهت نرمي آن‌است پس بايد در انديشه‌ي نیروبخشی آن‌با داروهای بندآورنده (ادويه القابضه) بود. 94

رازي با برداشت از کتاب علل و الاعراض چنين ياد مي‌کند: چيرگي خشکي بر تن، انگيزه‌ي شکستن دندان‌ها مي‌شود.135

گاهي خوردگی دندان‌ها از سرازيرشدن آمیختگی‌ها و فزونی‌های پلشت است که اگر اندازه‌ي آن کم باشد، مي‌توان خود دندان را با داروهای خشک‌کننده، درمان کرد. ولي اگر فزونی‌ها، بسیار باشند، برای درمان نیاز به پاک سازی و تهي‌سازي سر و همه‌ی تن می‌باشد.

گاهي دندان‌ها زود دچار خردشدگی و شکستگی می‌شوند که انگیزه‌ي آن نموری می‌باشد. پس بايد به نیروبخشی آن با داروهای خشک‌کننده روی آورده شود.135

بوحسن تبري در معالجات گوید: خوردگی دندان‌ها از آمیختگی [فزوني‌هاي] گرم است که به سوی دندان سرازیر می­شود.

انگيزه‌ي دندان‌هايي كه سوراخ مي‌شوند و يا بخشي از آن‌ها از ميان مي‌رود و رنگ آن‌ها دگرگون مي‌شود، سرازيرشدن آميختگي‌هاي تند و تيز و خورنده به گوشت ميان دندان‌ها و ريشه‌‌ي اين دندان‌ها مي‌باشد.

انگيزه‌هاي پيدايش کِرم دندان:

برخي درمانگران، پُرجنبشي آرواره‌ي پايين را انگيزه‌‌اي به شمار مي‌آورند که از کِرمي‌زدگي دندان‌هاي اين آوراره [ فروسوين]، جلوگيري مي‌کند.

همواره گيرکردن خرده‌هاي خوراک در دندان‌هاي آرواره‌ي بالايي [برسوين] است که بي‌جنبش است. همچنين جويدن چيزهاي گوناگون و خوراکي‌هايي که در آن نمک و سرکه باشد از کِرم‌زدگي دندان جلوگيري مي‌کند؛ زيرا هر آينه خوردني نمکين و يا ترش و يا تلخ در سوراخ دنداني فرو رود، هيچ گاه آن دندان کِرم نخواهد زد.

گاهي رخداد عفونت در جايي سبب پيدايش کِرم مي‌شود ولي حرکت دندان‌ها در هنگام جويدن و يا به ويژه جويدن چيزهاي ترش و شور و يا جز آن انگيزه‌ي از ميان‌رفتن عفونت مي‌شود و زمينه‌اي را فراهم مي‌آورد تا جايگاهي براي اين گونه ريزخوراكي‌ها پديد نيايد.

درمان کِرم دندان:

1-پاك سازي گوشت ميان دندان‌ها؛ 2- سراسر تن، به ويژه سر از آميختگي‌هاي تباه‌شده و گنديده مي‌باشد كه ما داروهاي آن را در گذشته و در بخش دردهاي دندا‌ني با ريشه‌ي آميختگي‌هاي پست، بازگو كرده‌ايم. همواره اين آميختگي‌ها از سر به سوي گوشت ميان دندان‌ها سرازير مي‌شود و يا با بالاآوردن از شكمبه [ريفلکس] به بالا مي‌آيد(.معالجات)

شيوه‌ي پاييدن دندان‌هاي داراي پوسيدگي:

پاییدن دندان‌های دارای خوردگی: شيوه‌ي نگاه‌داشتن و پاییدن دندان‌هایی که دچارخوردگی‌شده‌اند تا بيشتر خُرد نشوند، بدين گونه است: نخست جای خوردگی پاک سازی کنند، سپس خَربَق سیاه به همراه عسل در آن جای دهند.(96)

پاییدن دندان‌ها از درد و خوردگی: ریشه‌ی یتوع را با شراب بجوشانند و اين جوشانده را ماهی دوبار در دهان بچرخانند. داروي به دست آمده، از درد گرفتن و پوسيدگي دندان جلوگیری می‌کند. همواره بايد دندان‌ها را ماهی یک بار با تُرمُس مالش می‌دهند و یا با زاگ یمانی و اندکی مُر لثه و دندان‌ها را خوب بمالند که اين درمان انگیزه‌ا‌ی می‌شود تا خوردگی در دندان‌ها پدید نیاید. اگر این درمان سودمند باشد، بايد به دنبال آن عسل به کار برند.96

داروهاي پرکردن دندان و جلوگيري از وخيم‌ترشدن آن:

برخي از داروها افزون بر خشك‌كنندگي داراي ويژگي هم‌آوردني و بندآوردن نيز مي‌باشند، مانند مازو (عفص)، به ويژه گونه‌ي خام آن و شيرابه‌ي سماق و زاگ بلورين و زاگ سرخ و جز آن است.

هر آينه اندكي از اين داروها را درون سوراخ دندان [پيشين] و يا [دندان‌هاي] آسياب‌بگذارند و يا از بيرون رويش بمالند، فزوني‌هاي سازنده‌ي خورندگي را خشك مي‌كند و از ميان خواهد برد و درد آن را فرو خواهد نشاند.(في حفظ الاسنان64)

داروهاي جلوگيري از پوسيدگي بيشتر دندان آسيب‌ديده:

رازي گوید: من داروي زير را به کار بردم و دیدم که دندان‌های دارای پوسیدگی را می‌پاید و از درد گرفتن آن‌ها جلوگیری می‌کند.

روش ساخت: زنگبیل را با سرکه و عسل بپزند و نرم بسایند سپس دندان سوراخ‌شده را با آن پُر کنند و دارو را به پیرامون آن نیز می‌مالند. .(حاوي97)

دهان شويه: داروی شستشودهنده‌ای که به گونه‌ای شگفت‌انگیز از پوسیدگی دندان جلوگیری می‌کند. بوره و حُرُف السا[3] و شکر به يک اندازه برمی‌گیرند و با آن دندان‌ها را می‌شویند.

درمان سيستميک پوسيدگي‌هاي دنداني:

بوحسن تبري چنين گويد: اگر شرايط بيمار اجازه دهد، خون گيري و تهي‌سازي تن و سر او بر پايه‌ي چگونگي آميزه‌اش مي‌باشد. سپس بايد او را وادار به دهان‌شويه‌كردن چندين باره با جوشانده‌ي سركه و آس و روغن گل سرخ نمايند و زبان را با آن بپوشانند و مالش دهند تا بزاق در دهان گردآيد (2/8) سپس به او دستور دهند، دهانش را باز كند تا آب‌دهان گردآمده‌اش به سوي بيرون سرازير شود.

داروهاي پرکردن دندان:

پرکردن دندان خورده شده: دندانی که دارای خوردگی است را با پودنه‌ی ساییده و صمغ بطم و یا با گوگرد و حضض و یا با زاگ و صمغ بطم پرمی‌کنند و یا در آن روغن بادام تلخ بریزند و در گوش بیمار که در سمت دندان دارای خوردگی است، روغن بادام بچکانند و یا شونیز را با روغن زیتون بسایند و درون سوراخ دندان را با آن پُر کنند و نيز به پیرامون آن دندان بمالند و بیمار را وادارکنند تا مدتی دراز دهان خود را ببندد سپس باز نماید تا آب دهانش به بیرون سرازیر شود.(حاوي95)

درمان دندان خورده شده: فلفل و کپک بوره و با رزد و عسل و یا عاقرقرحا و فلفل و مُر و انگزه و بارزد و شونیز و سیر و نمک برگيرند و همه را و يا به اندازه‌اي كه بخواهند از آن بسرشند و دندان را با آن پُرمی‌کنند و یا با مازو و قطران دندان را پُر  نمایند. (حاوي95)

همچنین آن دندان را با شیرابه­ی یتوع درمان کنید و تریاک و مُر و بارزد و افشره­ی بنگ را براي پُرکردن آن به کار ببرید. 97

درمان درد دندان دارای خوردگی: دندانی که سوراخ شده است را با خمیر شده‌ی به دست آمده از عاقرقرحا و شیرابه­ی یتوع و بارزد و فلفل که با میعه سرشته شده‌اند، سوراخ دندان پر كنند که در جا درد آن را فرو می­نشاند.

داروي کوکبا لامردحانا در فردوس الحکمه و لامزدخيانا در قانون:

گزاره‌ي آن ستاره‌ي زمين است. اختري که از شکستن‌خوردن زندگي جلوگيري مي‌کند. دارويي آزموده‌اي است كه براي سردي و درد شکمبه و دل‌پيچ و تنگي‌نفس و دردهاي سر سودمند مي‌باشد به ويژه اگر با سرکه آميخته‌شده باشد و به پيشاني و گيجگاه ماليده شود. همچنين چكانيدن آميخته‌ي آن با آب مرزنگوش در گوش در فرونشاندن درد آن و درد دنداني که در همان سو مي‌باشد، سودمند است. همچنين دندان پوسيده (خورده شده) را با آن پرمي‌كنند همچنين براي خون ريزي پديد آمده از دوسنطاريا[4] و سرفه‌ي کهنه و تب و نيش گزندگان خوب مي‌باشد.

روش ساخت: گندبيدستر و سليخه و مر و خاک مختوم و پوسته‌ي يبروح (دو چهره-بيخ لفاح) از هريک، چهار درم و زعفران و قُسط و ترياک و نارکبوا[5][غوزه‌ي خشخاش] از هر كدام، شش درم، انيسون و تخم کرفس و دوفوا[6] و ساليوس و تخم بنگ سپيد و لبني از هريک، هشت درم، برگيرند. نخست داروهاي خشک را بسايند و ترياک و لبني و زعفران را در شرابي خوب، بخيسانند پس از آن نرم بسايند و ديگر داروها را بر آن بيافزايند و دوباره‌بسايند تا خوب آميخته شوند. سپس از آن قرص‌هايي بسازند. اندازه‌ي خوراکي آن نيم درم با آب نيمه گرم و يا جز آن است.(فردوس461) و (قانون 7/382)

داروهاي تکي پرکردن:

برخي از داروهاي تکي کارا در پرکردن دندان به تنهايي و يا در داروهاي ترکيبي که پس از اين ياد خواهد شد.

از داروهاي ترکيبي كه از خوردگي (پوسيدگي) دندان جلوگيري مي‌كند، پُركردن آن با سُك (افشره‌ي آمله) و مصطكي مي‌باشد.تقاسيم166

اسرب: اسرب فلزي است كه به "كي" (اَنُك) شناخته مي‌شود كه همان سرب ناب است كه دندان را با آن پُر مي‌کنند. البته به كاربردن سرب ناب به تنهايي در دندان نادرست است؛ زيرا سرب ناب و بي هيچ آميختگي بدترين گونه‌ي ماده براي پرکردن است. چون انگيزه‌ي خوردگي بيش تر دندان خواهد داشت. بهتر آن است که با سرب فلزي ديگر مانند قلع يا ارزيز آميخته شود.

روش کار: نخست بايد سوراخ دندان را گشاد نمايند. سپس دندان را با آن [آلياژ] پُر كنند. معالجات

خربق: دو گونه دارد، گونه‌ي سياه آن روان كننده‌ي تلخ آب است. گونه‌ي سپيد آن پاك سازي كننده‌ي بلغم و نموري‌ها مي‌باشد. هر دو گرم و خشك در مرتبت سوم هستند. اگر گونه‌ي سپيد آن را بسايند و با سركه بسرشند و با سرشته‌ي آن دنداني (پوسيده) را پُر کنند، دردش را ريشه‌كن خواهد كرد.کامل1/.129

سُنباده (سُنبادج): پركننده‌ي سوراخ‌هاي (پوسيدگي) پديد آمده در دندان مي‌باشد.منصوري180
طرفاء (گز): دو گونه گز است. زبان‌گير است و براي درد دندان به كار آيد و در داروهاي چشم و دهان به جاي مازوج به كار مي‌برند. دهانشويه‌ي آب‌پز برگ گز در شراب، و به ويژه اگر به جاي برگ ميوه‌اش باشد. درد دندان را فرومي‌نشاند و از كِرم‌خوردگي دندان جلوگيري مي‌کند.2/ 168قانون

عاج فيل: برخي درمان‌گران عاج فيل را به گونه‌اي تراش مي‌دهند كه سري گرد و پهن داشته باشد سپس آن را در سوراخ دندان جاي مي‌دهند. اين كار نيز دشوار مي‌باشد؛ زيرا با جادادن آن در دندان، درد پديد خواهد آورد و گاهي انگيزه‌ي ترك‌خوردن دندان مي‌شود. اگر سوزانده‌ي آن را در دندان بگذارند ديگر نخواهد گنديد و دندان نيز آسيب نخواهيد ديد جز اين كه بيمار از بوي آن آزار خواهد ديد.معالجات

قطران: گرم و خشك است در مرتبت چهارم و درد دندان و كاواكي باز دارد و كرم روده و شپش را بكشد و حيض فروآرد.661

مصطكي: مصطكي دارويي تکي است که براي پُركردن سوراخ دندان به كار مي‌رود. آن را آب مي‌كنند سپس مي‌سرشند و آن را به اندازه‌ي جايگاه خوردگي دندان در مي‌آورند و آن را در سوراخ كار مي‌گذارند و روي بخش اضافي مصطكي آهن گداخته‌اي را مي‌گذارند تا بتوان اضافه‌هاي آن را بر دارند. كاربرد آهن گداخته نيز براي گرم‌كردن و خشكانيدن آميزه‌ي داروي پوشاننده و پُركننده نيز بهره برده مي‌شود و همچنين گاهي انگيزه‌ي ترك خوردن دندان مي‌گردد، به شرطي كه سرشت بيمار خشک باشد ولي خيلي دور نيست كه آهن گداخته انگيزه‌ي گندادن روغن درون آن [پرکردگي] بشود.

داروهاي کِرم‌زدايي از دندان:

گزاره‌ي ما در باره‌ي داروهاي كُشنده و راننده‌ي كرم‌هاي گِرد آمده در سوراخ و جرم‌هاي فراگرفته پيرامون دندان‌ها مي‌باشد.

روش ساخت (1) : يك بخش قطران و مر دو برابر آن و خاكستر درمنه (شيح) يك بخش برمي‌گيرند و با قطران مي‌سرشند و در سوراخ دندان مي‌گذارند كه كرم‌هاي درون آن را در دم مي‌کُشد.

همچنين زراوند گِرد[7] و ريشه‌ي گياه پرسياوشان و ترنج را برمي‌گيرند و همگي را مي‌كوبند و به اندازه‌ي وزن داروها بر آن گردو مي‌افزايند سپس با قطران مي‌سرشند و بخشي از داروي به دست آمده را در سوراخ  دندان كِرم‌زده، مي‌گذارند. اين دارو كارامدترين دارو براي كشتن كِرم‌هاي دندان است.

روش ساخت (2) : درمنه و پرنگ (برنج) و تُرمُس و مُر با اندازه‌ي برابر از هر كدام برمي‌گيرند و با سركه مي‌جوشانند تا انبستگي سركه بالا رود سپس آن آميخته را درون جايگاه خوردگي دنداني مي‌گذارند تا كِرم‌ها را بكُشد و آن را از ريزخوراکي‌ها و جرم‌هاي گيركرده در آن پاك سازي نمايد.

روش ساخت (3) :يك بخش نشادر و يك بخش مر و دو بخش نمك و يك بخش خاكستر پوسته‌ي چرم برمي‌گيرند همگي را مي‌كوبند و با سركه و قطران و عسل مي‌سرشند سپس با آن دندان سوراخ‌شده پر مي‌كنند كه كِرم‌هاي آن را خواهد كشت و جرم‌هاي درون آن را پاك خواهد كرد و پس از آن با سركه‌ي دانه‌ي آس دهان‌شويه كند و آن را مدتي در دهان نگاه دارد تا از پيدايش كِرم در دندان‌ها، جلوگيري کند. معالجات.2/15

داروي خوردگي بسيار دندان: شونيز جوشانيده را با سركه‌ي تند و تيز بسايند و درون دندان داراي خوردگي بگذارند. کامل 2/303

گزاره‌ي داروهاي ديگری كه به كاواكي دندان فرو نهند درد نشيند و دندان را نگاه دارد تا ديگر خورده نشود: قطران و به انگبين گرم كنند و پشم‌پاره بدان تر كنند و به دندان كاواك اندر نهند. ذخيره389

گزاره‌ي ديگر: بگيرند سك خالص و مصطكي راستاراست و هر دو را بسايند و به دندان اندر نهند و آهني گرم بر سر دندان نهند تا مصطكي بگدازد و تا مدتي آن جا بماند.

گزاره‌ي ديگر: بگيرند عاقرقرحا و افيون و زعفران هر سه را با انگبين و قطران بسرشند و به دندان اندر نهند.ذخيره 389

داروهاي كاواكي:

سرشته‌ي از: سجرنيا، ترياق بزرگ، شونيز بريان كرده و با سركه پرورده. پلپل، عاقرقرحا با بيرزد سرشته.

سرشته‌ي از: مر با قطران سرشته.

سرشته‌ي از: شونيز، ميويزج، و برزالبنج با بيرزد.

سرشته‌ي از: عاقرقرحا و افيون و زعفران هر سه با قطران.

سرشته‌ي از: زنجبيل با سركه و انگبين.

سرشته‌ي از: فلونياي فارسي به همراه كافور. 661

داروي ديگر كاواكي دندان:

شونيز بريان‌كرده را بكوبند و با سركه بسايند و بسرشند و در كاواكي نهند.

حلتيت و سجزينا و ترياق بزرگ و ميعة تر با افيون و مر با قطران، و بيرزد با بزرالبنج و ميويزج و سركه و مازو و نطرون با انگبين سرشته و خردل كوفته و با خرما سرشته و با زعفران با قطران سرشته ازين داروها هر چه فراهم باشد در كاواكي دندان نهادن درد بنشاند و كاواكي شدن ديگر باز دارد و اگر در كاواكي كرم باشد تخم كتان و بزرالبنج راستاراست بكوبند و بهم بسرشند و دود كنند. (ذخيره 740)

کتاب‌هاي بررسي شده در راستاي گردآوري مقاله:

1-      فردوس الحکمه، علی پور سهل ربن طبری(د260ق) الحکمه، علی پور سهل ربن طبری (د260ق) به كوشش محمد زبير صديقي، چ برلين، 1928م، چاپ دوباره‌ي معهد تاريخ العلوم العربيه الاسلاميه، زير نظر دانشگاه فرانکفورت – آلمان 1996م=1416ق، به زودي برگردان آن از زبان تازي به پارسي به وسيله‌ي دکتر علينقي منزوي و محمدابراهيم ذاكر پخش خواهد شد.

2-     مقاله في حفظ الاسنان و اللثه و استصلاحها، بوزيد حنين فرزند اسحاق عبادي، پژوهش دکتر محمد فواد ذاکري، دار القلم العربي، حلب، سوريه، 1996 م/1417 ق، برگردان همه‌ي آن را در کتاب سيصد سال دندان‌پزشکي ايران (از 236 تا 531 درگذشت جرجاني) آوردم (م . ا. ذاکر) که به زودي با همياري مرکز تاريخ و حقوق پزشکي وابسته به دانشگاه شهيد بهشتي در دسترس شما بزرگواران قرار خواهد گرفت.

3-     حاوي في الطب في امراض الاذن و الانف و الاسنان، رازي، کتاب سوم که در باره‌ي بيماری­های گوش و بينی و دندان است. پژوهش آن از روي دست­نويس­های کهن کتابخانه­ی پهلواری و اسکوريال به سال 1955م - 1375ق با همياري وزارت فرهنگ هندوستان در چاپخانه‌ي مجلس دايره المعارف عثماني در حيدر آباد دكن هند به چاپ رسيد و من در ارديبهشت 1386خ برگردان آن را براي چاپ در دسترس فرهنگستان علوم پزشكي ايران گذاشتم كه اميدوارم هر چه زودتر به نوبت چاپ خود برسد.

4-     تقاسيم العلل، التقسيم و التشجير، رازي، پژوهش دکتر صبحي محمود حمامي، معهد التراث العلمي العربي، حلب، سوريه، 1412ق/1992م. بخش دندان‌پزشکي آن را در کتاب سيصد سال دندان‌پزشکي ايران (از 236 تا 531 درگذشت جرجاني) آوردم (م . ا. ذاکر) که به زودي با همياري مرکز تاريخ و حقوق پزشکي وابسته به دانشگاه شهيد بهشتي در دسترس شما بزرگواران قرار خواهد گرفت.

5-     منصوری فی الطب، محمدزکريای رازی(251-313)، پژوهشگر دکتر حازم بکری صديقی، معهد المخطوطات العربيه، کويت، 1408ق-1987م، برگردان م . ا . ذاکر موزه‌ي تاريخ علوم پزشکي ايران، تهران 1387 خ

6-     معالجات البقراطيه، بوحسن طبري، سده‌ي چهارم، كتاب يكم و دوم، پژوهشگر فواد سزگين، 1990م =1410ق، چاپ فرانكفورت – آلمان، فاكسميله از دست‌نوشته‌ي كتابخانه‌ي ملك – تهران، شماره‌ي  4474. بخش دندان‌پزشکي آن را به پارسي برگرداندم و در کتاب سيصد سال دندان‌پزشکي ايران (از 236 تا 531 درگذشت جرجاني) آوردم (م . ا. ذاکر) که به زودي با همياري مرکز تاريخ و حقوق پزشکي وابسته به دانشگاه شهيد بهشتي در دسترس شما بزرگواران قرار خواهد گرفت.

7-     كامل الصناعه في الطب، علي پور عباس اهوازي مجوسي، به کوشش محمد افندي حسني، کاغذخانه‌ي سعادت‌حسين بيگ‌حسني، مصر، 1294ق. بخش دندان‌پزشکي آن را به پارسي برگرداندم و در کتاب سيصد سال دندان‌پزشکي ايران (از 236 تا 531 درگذشت جرجاني) آوردم (م . ا. ذاکر) که به زودي با همياري مرکز تاريخ و حقوق پزشکي وابسته به دانشگاه شهيد بهشتي در دسترس شما بزرگواران قرار خواهد گرفت.

8-     ذخيره خوارزمشاهي، اسماعيل جرجاني پورحسن (د 531 ق) فسيميله به كوشش دانش‌پژوه، افشار، چ تهران، 1344 خ.، و چاپ پنج كتاب به كوشش دكتر محمد رضا محرري فرهنگستان علوم پزشكي 1380خ. بخش دندان‌پزشکي آن را در کتاب سيصد سال دندان‌پزشکي ايران (از 236 تا 531 درگذشت جرجاني) آوردم (م . ا. ذاکر) که به زودي با همياري مرکز تاريخ و حقوق پزشکي وابسته به دانشگاه شهيد بهشتي در دسترس شما بزرگواران قرار خواهد گرفت.

9-     قاموس القانون فی الطب (معجم المصطلحات الطبيه و الادويه المفرده المستعمله فی القانون فی الطب ابن سينا)، فرهنگ لغات قانون ابن سينا, عربی- انگليسی, حکيم عبدالحميد-حکيم کبير الدين-حکيم عبدالوهاب ظهوری-دکتر محمد عبدالعزيز-حکيم فضل الرحمن، موسسه مطالعات تاريخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ايران- تهران، بازنگری 1998م

10-  قانون، پورسينا، برگردان عبدالرحمان شرفکندي (هه‌ژار)، انتشارات سروش، چاپ هشتم، تهران، 1385خ. بخش دندان‌پزشکي آن را در کتاب سيصد سال دندان‌پزشکي ايران (از 236 تا 531 درگذشت جرجاني) آوردم (م . ا. ذاکر) که به زودي با همياري مرکز تاريخ و حقوق پزشکي وابسته به دانشگاه شهيد بهشتي در دسترس شما بزرگواران قرار خواهد گرفت.

11-  معجم مرعشی الطبی الکبير (عربی-انجليزی)، دکتر محمد اسامه مرعشی، مکتبه لبنان ناشرون, بيروت، 2005م

12-  منتهي الارب في لغات العرب، عبدالرحيم صفي‌پوري پورعبدالكريم سده‌ي 13، 1377، چ تهران.

13-  منجد في اللغة و الاعلام، لويس معلوف (1867 ـ 1946‌م)، چ اول بيروت، 1937 م و CD.

14-  لغت نامه، دهخدا علي اكبر دهخدا (د 1334‌خ)، چ تهران (1325 ـ 1346‌خ)و CD

 مثنوی معنوی مولانا جلال الدين محمد پور بهاء الدين سلطان العلماء رومی بلخی(604-672ق)، پژوهش قاضي سجاد حسين، مرکز تحقيقات فارسي ايران و پاکستان، موسسه انتشارات اسلامي، پاکستان، لاهور،1398ق/1978م

15-    مرآت الصحه، غياث الدين محمد سبزواری اصفهانی(ز896ق)

دکتر محمدابراهیم ذاکر

16-   تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المومنين محمد مومن طبيب پورمحمد زمان حسيني (د 923 ق) پيشگفتار دكتر نجم‌آبادي، چ تهران، 1338خ.(تحفه) + چاپ مركز تحقيقات طب سنتي و مفردات پزشكي – پژوهش رحيمي و اردكاني و فرجادمند، 1386خ

17-   تذكره اولي الالباب، داود انطاكي(950-1008ق)، چاپخانه اظهريه، 1324ق

18-   فرهنگ آنندراج محمد پادشاه «شاد» به كوشش محمد دبير سياقي، چ تهران، 1335 خ.

19-   فرهنگ و مصطلحات طب سنتي ايران شش جلد، دكتر محمدتقي مير، چ دانشگاه علوم پزشكي، 1376 تا1386خ

20-  فهرست يا فوزالعلوم، ابن نديم، محمد وراق، برگردان محمدرضا تجدد، تهران، اميركبير، 1366 خ.

21-  عيون الانباء فی طبقات الاطباء، موفق‌الدين بوعباس احمد فرزند قاسم فرزند خليفه فرزند یونس سعدی خزرجی معروف به ابن ابی‌اصیبعه(600-668ق) ،  بیروت، دار الثقافه 1408ق/1987م.

22-  جامع لمفردات الادويه و الاغذيه، ابن‌بيطار عبدالله(646ق)، چ قاهره، 1291ق- چ فرانكفورت به كوشش سزگين، 1996م

 

[1] -  مثنوی معنوی،ج2،ص132، مولانا جلال‌الدين بلخي رومي، پژوهش قاضي سجاد حسين، مرکز تحقيقات فارسي ايران و پاکستان، موسسه انتشارات اسلامي، پاکستان، لاهور،1398ق/1978م

[2]  غياث‌الدين محمد متطبب سبزواري اصفهاني کتاب خود مرات الصحه را در سال 896ق براي بايزيد خان عثماني بنگاشت. کتاب در دو بخش تئوريک و کاربردي  مي‌باشد. دست‌نوشته کتابخانه‌ي دانشکده‌ي پزشکي تاريخ سده‌ي نهم و يا دهم را در بر دارد و دست‌نوشته‌ي دار الکتب قاهره – مصر تاريخ ع2/1153 را نشان مي‌دهد. او راست کتاب زبده قوانين العلاج. (ذريعه 20: 275، ش 2945)

[3]- حرف السا: متن ـ گمان می­رود حرف السا، باشد و آن قرصی است که با آن برخی از بیماری­ها را درمان می­کند (بیطار).

[4] - دوسنطاريا: Dysentery/ Bloody diarrhea اسهال خوني ـ ديسانتري (رنجبر 146) دوسنطاريا: به زخم‌هاي روده‌اي و شکمروش خونين (زحير) گفته مي‌شود(فردوس 423).

[5] - ناركیوا: ‌ماركیواست و ابن‌بیطار آن را دو چیز مي‌داند ولي از گزاره‌ي او دو چیز بودن آن را نشان نميدهد. برخي آن را خشخاش زبدی به شمار مي‌آورند. (تحفه253)

[6]  دوفوا: گويا دوقوا باشد. تخم زردک دشتي، تخم گزبري. يوناني آن دوقوس است. بيخ آن شقاقل و خود گياهش خرس‌گياه خوانده مي‌شود (مصطلحات).

[7] -زاروند دو گونه است. گونه‌ي دراز و يا نر که شجره رستم نام دارد. گونه‌ي گرد يا ماده که شاهي خوانده مي‌شود.


Tags: 
تعداد نمایش ها: 35709

بازگشت به فهرست


 
مطلب خود را بنویسید*
:) ;) :D 8) :( :| :\ :cry: :evil: :o :oops: :{} :?: :!: :idea:
محافطت در مقابل اسپم (کپچا)
بارگذاری تصویر
 

مدیریت، سیاست، حقوق، معماری، اقتصاد، بیمه،...
آموزش، کاریابی، رایانه، وب،...
ورزش، تغذیه، بهداشت حرفه،...
پزشکی، اورژانس، دارو، روان،،...
مذهب، هنر، تاریخ،...