مدیریت، سیاست، حقوق، معماری، اقتصاد، بیمه،.. |  آموزش، کاریابی، رایانه، وب،..  |  ورزش، تغذیه، بهداشت حرفه،.. |  پزشکی، اورژانس، دارو، روان،،.. |  مذهب، هنر، تاریخ،... 

اولین دندان پزشک و اولین سند قرارداد دندان پزشک

دندانسازی وکشیدن دندان در ایران نیز مانند دیگر کشورها، در ابتدا  به دست دلاک ها انجام می گرفت که علاوه بر این،  به شکسته بندی ،حجامت وآرایش گری نیز می پرداختند. با توجه به تاریک بودن راه دست رسی به کلیة منابع تاریخ پزشکی در کشور و گاه نبود اطلاعات تاریخی و اسنادی معتبر، آن چه به نظر می رسد درست تر باشد، معرفی و استفاده از قدیمی ترین مطالب در یک  زمینة خاص است.
عبدالله مستوفی درکتاب خود به این موضوع اشاره کرده و نوشته است :
" دندانسازی در ایران هیچ نبود. اطبا و جراح ها به معالجة لثه می پرداختند و اگر حاجتی به دندان کشی پیدا می شد به دستور طبیب، سلمانی ها، به این کار می پرداختند. ناصرالدین شاه در سفر دوم خود به فرنگ، یک نفر دندانساز هم به ایران آورد و پس از چندی دکتر هبنت  Hybenneteجانشین او شد. ولی عامه مردم، هنوز به گذاشتن دندان عاریه عادت نداشتند و حتی از اعیان هم کسی رجوعی به این دکتر نمی کرد. سلمانی ها همچنان به دندان کشی خود مشغول و با کلبتین های ساخت اصفهان کار خود را بدون هیچ تزریقی انجام می دادند و بعضی از آن ها واقعاً زبردست بودند.
در سی سال قبل ازنوشتن این یادداشت ها – که دندانساز زیاد وکمتر کسی از شهری ها برای دندان کشی به سلمانی مراجعه می کرد.- وقتی برای سرکشی به علاقه ساوجبلاغ رفتم: ده – بیست روزی آن جا ماندم. دندان های من پیوره داشت و دکتر استمپ آلمانی دکتر دندان من بود. مثل تمام مبتلایان به این مرض، هرچند یک بار، یکی از دندان های من با کلبتین فرنگی و تزریق قبلی شهید می شد. درمدت اقامت ده، نوبت به دندان عقل من رسیده و خیلی عذابم می داد. یک شب تا صبح نخوابیدم. صبح گفتم اسب ها را حاضر کردند که فقط برای همین عمل، یک شب در راه بخوابم و به شهر بیایم و خود را از درد خلاص کنم.
رحمن نام، دلاک ده – گاوبندی هم داشت ونمی دانم به چه کار زراعتی - آماده بود مباشر را ملاقات کند. شنید که من برای دندان کشیدن می خواهم به شهر بروم. به منزلش مراجعت کرد و کلبتین خود را برداشت و آمد. یکی  توی اطاق آمده گفت: رحمن کاری دارد.  گفتم بیاید. از در وارد شد در حالی که کلبتین خود را در دست داشت گفت: شنیده ام برای کشیدن دندان می خواهید به شهر بروید؟ من در این کار مهارت زیادی دارم!
من ابتدا خیلی انکار کردم و گفتم: دندان آخری است و خیلی مشکل است.
 گفت: برعکس ! این دندان دو ریشه بیشتر ندارد و چون دندان بیکاره ای است خیلی محکم هم نیست.

 همین چند کلمه حرف منطقی و قوت نفس و اعتماد به عملی که جوان سلمانی دهاتی از خود ظاهر ساخت و اصراری که کرد، اعتماد در من ایجاد نمود. لگن آوردند. به محض گشودن دهان، به فاصله ی نیم دقیقه دندان با دو ریشه ی کامل آن میان لگن بود. معهذا تصدیق می کنم این کارمن تهّور بی موردی بوده است که صد تا یکی درست از آب در نمی اید."

 دکتر برتراند باپتیست انسگاریوس هیبنت)(Bertrand Baptiste  ansgarius   Hybennete) ملقب به مسنّن السّلطنه سوئدی تبار در شهر ونرزبورگ (Vaenersborg)  سوئد متولد شد. پدرش کارل یوهان اوسکار هیبنت (Karl Johan Oskar Hybennete) در شهر گوتنبرگ(Gothenburg)  سوئد در مطب شخصی خود به حرفه ی دندانپزشکی و جرّاحی دهان و دندان اشتغال داشت.  اوّلین برخورد برتر اند با شغل آینده اش (دندان پزشکی ) در همین مکان بود. وی در ابتدا در مطب پدری خود به کارآموزی پرداخت و بعدها در شهرهای کیل(Kiel)آلمان و پاریس  (Paris)فرانسه به تحصیل در رشته ی دندان پزشکی مشغول و درسال 1867م، موفق به اخذ دانش نامه ی تحصیلی دراین رشته شد.
 وی پس از خاتمه ی تحصیل درهمان سال، برای اخذ تخّصص دررشته ی جرّاحی فک و صورت دردانشکده دندان پزشکی پاریس به عنوان دستیار بخش (Asistent) مشغول به کار شد و در سال 1872م. پس از پنج سال فعّالّیت علمی و عملی، موفق به اخذ مدرک تخصّصی دررشته ی مربوط گردید. درهمین سال به وی پیشنهاد کار در دربار ایران شد. این پیشنهاد به دستور صدراعظم وقت ایران و توسّط دکتر تولوزان (Tholozan) فرانسوی پزشک مخصوص ناصرالدّین شاه (1313.1247ه ق/1896.1830م) به دکتر هیبنت ابلاغ گردید. 
 به موجب قرارداد منعقده درتاریخ 20 سپتامبر 1872م/1289ه ق دکتر هیبنت ابتدا به مدّت سه سال وبعدها باتجدید قرارداد جمعا 35سال درایران اقامت کرد و به خدمت مشغول شد.
اعتماد السّلطنه درکتاب خود (روزنامه خاطرات) به چگونگی آمدن مسیو هیبنت به ایران اشاره کرده و نوشته است:
".....شب دندان مبارک درد گرفت. من به تولوزان که موقتا مرخص شده و به پاریس رفته بود، تلگرافی کردم که دندانسازی همراه خود بیاورد. همین مسیو هیبنت را که حالا هست بعد ازدو -  سه ماه دیگر باخودش به تهران آورد....."
در جای دیگری اعتماد السلطنه می نویسد:"  ...امین السلطان استصوابی مرحوم ایلخانی را که سه هزار وششصد تومان  بود تقسیم، نوشته هزار تومان به اسم فووریه، ششصد تومان  به اسم هبند دندانساز دو هزار تومان به اسم من، دستخط مبارک صادر شده که تحقیق شود این استصوابی ایلخانی حواله کجا بوده ...."
دکتر فووریه نیز در کتاب خویش می نویسدکه درسال 1309 قمری با دکتر ایبنت دندان پزشک با کالسکه سلطنتی به اراک وبروجرد سفر می کنند.
 ناصرالدّین شاه به هنگام سفر دوم خود به اروپا، درتاریخ 19جمادی الاّول 1295ه ق درکتاب خاطرات روزنامه ی خویش، درباره ی مسیو هیبنت (مسیو هیبنه) چنین آورده است: 
" دندانساز مخصوص را دیدم که از راه گیلان آمده بود؛ با ابوالقاسم خان، نوه ی ناصرالملک. که ازطرف قفقاز می آمد . همدیگر را در راه ملاقات کرده، هر دو، یک دفعه وارد مسکو شده بودند. از آن جا هم هر دو، درراه آهن وارد پطر شدند و دندانساز، موقتاً مرخّصی گرفته، به سوئد وطن خود رفت که باز مراجعت کند. "
وی، سپس، به هنگام توقّفش در16جمادی الثاّنی همان سال، به یادداشت خود در این باره ادامه داده، نوشته است :
" بعد رفتیم منزل. این روز، مسیو هیبنه ی دندانساز، از سوئد به پاریس آمده است. با مسیو کِرِتین دندانساز هم که در سفر اوّل،  با دندان ما بازی می کرد. آشنا بود. با حکیم تولوزان، چند روز است و دندان طرف بالای چپ را که هیبنه درتهران پرکرده بود وباز مدّتی بود لَق شده بود و هیبنه درتهران نتوانست در بیاورد. این جا چند روز کِرِتین کار کرده، بالاخره درآمد. بسیار خوش وقت شدم. دوباره ازنو باید پر کند."

ناصرالدّین شاه، درراه بازگشت به ایران نیز، چند سطری را به دکتر هیبنت اختصاص داده، درباره ی وی نوشته است:  
"مسیو هیبنه ی دندانساز و باغبان های فرانسوی و بنّا های ایرانی که در پاریس کار می کردند و چند نفر دیگر، از این ترن پیاده شدند که از راه دیگر به سارتیسین و حاجی طرخان رفته، به ایران بروند . خلاصه راندیم."
دکتر هیبنت، درطی اقامت 35ساله ی خود در ایران، چندین بار برای دیدار از اقوام و وطن خود، به سوئد سفر کرد. در یکی از این سفرها در سال 1855م، برادر خود، ماکسی میلیان هیبنت (Maximilian Hybennet) را که همانند خود او دندان پزشک بود، برای کار و همکاری با خود به ایران آورد. ماکسی میلیان، مانند برادر خود ، برتراند، علاوه برزبان مادری، به زبان های آلمانی ، فرانسه و بعد ها فارسی، تسلّط داشت.   
مهدی قلی خان هدایت، درکتاب خاطرات و خطرات خودش،در باره ی وی نوشته است:
"......ناهار، دربالاخانه عمارت ابیض، مشرف به حیاط آبدارخانه، حاضر بود. اتاق، نسبتاً کوچک است و جمعی هستیم . شاه، تشریف آوردند. هیبنت خان، دندا ن ساز مخصوص، جوانی را – که دندانسازی آُموخته بود، معرّفی کرد. ضمناً گفت: فرانسه، خوب می داند."
ماکسی میلیان چهار سال در تهران اقامت کرده و در این مدّت با برادرش برتراند، همکاری می کرد. وی، دراواخر اقامتش درایران، دچار بیماری سختی شد که مجبور به ترک ایران گردید. دکتر برتراند هیبنت، درسال 1889م ، برادر خود را برای معالجه به سوئد برگرداند. علاقه ی زیاد دکتر هیبنت به فرهنگ و تاریخ وطن ما و مخصوصاً پایه گذاری دندان پزشکی نوین اروپائی در ایران، باعث تمدید و تجدید قراردادهای وی با دولت ایران گردید و قرارداد اولّیه ی او که به مدّت سه سال بود، با رضایت وی و دولت ایران، تا 35سال ادامه پیدا کرد. دکتر هیبنت، درمنزلی کوچک با باغ زیبائی، در تهران زندگی می کرد. وی، برخلاف بعضی از همکارانش، به دور از جنجال ها و زد و بندهای سیاسی و اقتصادی، در تهران اقامت داشت. کار و فعّالیت اصلی او، معالجه ی بیماران و پایه گذاری دندان پزشکی نوین به سبک اروپائی در ایران بود. نام وی، نه تنها درتهران بلکه دراغلب نقاط وطن ما، زبانزد عموم بود و مردم، با احترام از وی یاد می کردند. مسیو هیبنت ، در سال 1312ه.ق. از ناصرالدّین شاه لقب مسنّن- الّسلطنه گرفت.
آثار منتشره ی دکتر هیبنت که بیش تر درباره ی معالجه و امراض دهان و دندان ، به سبک نوین و متداول در اروپا و دانشگاه های آن جا بود، درآن زمان ، پیروان زیادی پیدا کرد و اولین اقدامی بود که در ایران ، رشته ی دندان پزشکی را مستقل کرد و بعدها باعث به وجود آوردن رشته و دانشکده ی دندان پزشکی در تهران شد. از تجربیات وکارهای علمی و عملی وی، این بود که شاگردان زیادی تربیت شدند و اصول و معالجه ی امراض دهان ودندان را، به سبک پیشرفته ی اروپائی، درایران به کار بردند واز دندان پزشکی متداول سنّتی، کم کم فاصله گرفتند.
قهرمان میرزا سالور(عین السّلطنه)، درروزنامه خاطراتش، ازوی یاد کرده و نوشته است:  
"مسیو هبنت خان مسنّن السّلطنه، دندانساز اعلی حضرت، چند روز قبل آمده بود، دندان برای حضرت والا درست کند. نمره ی دندانی که آورده بود ، سه هزار و سیصد بود. گفت: من وقتی که در پاریس بودم و دکّان خیلی پستی داشتم؛ سالی دو هزار دندان درست می کردم و در شهر پاریس، سیصد دکّان دندانسازی بود که هریک، در سال چهار هزار و پنج هزار دندان درست می کردند و پست آن ها، دو هزار عدد بود. در ایران، من در ظرف بیست و سه سال، سه هزار و سیصد دندان ساخته-ام. از همین مطلب، می توان کسب و تمدّن و آبادی این شهر را نمود."

دکتر برتر اند هیبنت ، درسال1907 م ، بعد از35سال اقامت و فعّالیّت در ایران ، به علّت کهولت سن، به وطن خود،سوئد برگشت. دکتر برتراند، پس از اقامت کوتاهی در سوئد، به پاریس، محل تحصیل خود برگشت و تا اواخر عمر در پاریس زندگی می کرد. وی، درسال 1931م چشم از جهان فروبست. دکتر هیبنت، به هنگام اقامت خود در ایران، مجموعه ای از کارها و عتیقه های ایرانی راجمع آوری کرد و همه ی آن ها را که شامل 116 قطعه بود، به موزه شهر گوتنبرگ، زادگاه خود اهدا کرد. این اشیاء که بیش تر شامل سلاح های مختلف از جمله: زره، کلاه خود، سپر، تبرزین، قلیان، شیشه های دست ساز، جعبه های خاتم، قلمدان، ظروف لعابی وسفالی و....است. در موزه مردم شناسی Etno Srafiska Museet ، در معرض نمایش عموم گذاشته شده است که قسمتی تاریخ و تمدّن گذشتة ایران را، مخصوصاَ در دوران صفویه وقاجاریه نشان می دهد.
از مقایسه ی تاریخ های عنوان شده در بالا چنین بر می آید که اعتماد السّلطنه در کتاب خود زمان تلگراف درخواست یک دندان پزشک از دکتر تولوزان را در2 ذیقعده 1310ه ق ، 5 سال بعد از سفر دوم ناصرالدّین شاه به اروپا بیان می کند و  می نویسد که دکتر پیشنهادی تولوزان سه ماه بعد به همراه وی به ایران آمد . شاید منظور وی دکتر فووریه ، پزشک مخصوص ناصرالدّین شاه باشد که احتمالاَ به کار دندان پزشکی نیز می پرداخت و در جریان سفر سوم شاه به فرنگ 1306 ه ق، در پاریس به استخدام دولت ایران درآمد.   در غیر این صورت، اگر درسال 1311ه ق، دکتر هبنت در ایران بود با تاریخ همسفری وی با ناصرالدّین شاه در جریان سفر دوم او به اروپا (1295ه ق) هماهنگ به نظر نمی رسد.
علاوه بر مسیو هیبنت، دندان پزشک دیگری نیز به نام مسیو پلو که ، به ایران آمد . وی در1286ه ق ، به استخدام دولت درآمد . خبر ورود او به ایران ، در شماره ی 636روزنامه دولت علیّه ایران همان سال، بدین ترتیب، درج گردید.
اعلان
" مسیو پلو که ، یکی از صاحب صنعتان دولت بهیّه فرانسه است، روز بیستم شهر رجب، وارد دارالخلافه گشته، مصمّم به شغل رفع مرض دهان و درد دندان است. حکیم مذکور، دندان که درد می کند بدون اذیّت بیرون می آورد و در عوض، دندان مصنوعی تازه می گذارد که هیچ کس تمیز نمی دهد که این دندان، مصنوعی است. هردندانی که سیاه شده باشد یا زنگ زده باشد، پاک می کند و دندانی که کرم خورده باشد، رفع کرم خوردگی می کند که ابداَ دیگر کرم نزند و هر دهانی که بدبو باشد، معالجه می کند و دندان جفتی که روی هم افتاده باشد، جدامی کند و دندان اگر کج باشد، راست می نماید و در پاریس، به جهت این شغل، نشان های افتخار متعدّد به او داده اند. منزل او در بیرون دروازه ی دولت، پهلوی خانه ی خلیفه ی فرنگی است. کتابچه ای نیز، در علم و هنر خود نوشته و صورت و شکل شخص با دندان و بی دندان را نموده و در وقت آمدن به ایران، در اسلامبول طبع کرده و مجاناَ به معارف واعیانی که روزنامه دارند، داده می شود."

    ترجمه قرارنامه ی دکتر هیبنت و دکتر تولوزان

مابین امضا کنندگان مسیو دکتر تولوزان به اسم دولت علّیه ایران به موجب حکم تلگرافی جناب مستطاب اجل اشرف صدر اعظم مورخه ی هشتم ژوئیة 1872 عیسوی از یک طرف و مسیو هیبنت دندانساز تولّد شده درشهرگوته بورگ سوئد و الحال ساکن پاریس کوچه تبتو هفتاد و دو از طرف دیگر با حضوری و رضایت نظر شارژدافر(کاردار) دولت ایران مقیم پاریس مورد قرارنامه ی مفصّله ی  ذیل را مربوط و مقرّر داشتند:
  فقره اوّل: مسیو هیبنت دندانساز متقبل می گردد با کمال غیرت و دیانت و اهتمام و توجّه تمام به ارباب رجوع خود، چه در کسب و صنعت دندانسازی و چه در علم جراحی و مکانسیان به هیچ وجه فرو گذاشت نگشته،  خدمت شایان نماید.
  فقره دوم: مسیو هیبنت از دولت ایران به رسم مواجب هر ساله هشتصد تومان خواهد گرفت و مبلغ مزبور سه ماه به سه ماه در چهار قسط  کارسازی شود.
فقره سوم: مسیو هیبنت به خرج و مصارف مخصوص خود، جمیع ملزومات و اسبابی که تعلق به کسب خود داشته باشد و در ایران پیدا نمی شود، متقبل می گردد که آن ها را درپاریس تحصیل کند و وقتی که به جهت اشخاص و عیال خانه شاهی از قبیل طلا وپلاتین طلا ی سفید و دندان های مصنوعی و غیره اقتضا شود قیمت آن ها علیهده باید کارسازی نمایند وکذالک از قبیل ادویه و کره و آب دندانی و غیره که در عمل خود مقتضی شود.   
 فقره چهارم: مسیو هیبنت دندانساز، قبل از حرکت خود از پاریس، مبلغ صد تومان به جهت مخارج راه تا دارالخلافه طهران خواهد گرفت و همان قدرنیز در وقت مراجعت خود بعد از اتمام خدمت یا به هر دو حیث قبل از اتمام خدمت که مجبوراَ و بی میلی خود واقع شود خرج  راه را از طهران تا به خاک فرانسه از دولت ایران دریافت خواهد کرد.
  فقره پنجم: حق مواجب مسیو هیبنت از تاریخ روز حرکت خودش از پاریس منظور خواهد شد. درصورتی که مدّت مسافرت مسیو از پاریس الی به محّل خدمت خود، چهل و پنج روز بیش تر طول نکشد، چنان چه تاریخ روز حرکتش شارژدافر(کاردار) ایران مقیم  پاریس شهادت داده نوشته باشد.
 فقره ششم: قرارنامه حاضره نسختین بوده یک نسخه ازآن به مسیو هیبنت و نسخه دیگر در دست کارگزاران  دولت خواهد ماند.
فقره هفتم: قرارنامه حاضره تا مدّت دو سال تمام اعتبار خواهد داشت و بعد از انقضای مدّت معیّنه ممکن است که بر رضایت طرفین تجدید شود.
محلّ امضای هیبنت                           محلّ امضا ی دکتر تولوزان 
محلّ امضا و تصدیق نظرآقا

منابع . مواخذ :
احمد هاشمیان ، گنجینه اسناد شماره 49- 50 بهار تابستان 82 انتشارات سازمان اسناد
احمد هاشمیان ، تحولات فرهنگی ایران در دوره قاجاریه و مدرسه دارالفنون ، انتشارات سحاب  ، تهران 1379
مهدی بامداد ، شرح حال رجال ایران ، انتشارات زوار ، تهران 1378
محسن روستایی ، تاریخ طب و طبابت در ایران ، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران تهران 1382

‏2008‏-08‏-15


Tags: 
تعداد نمایش ها: 5185
-: 
Kafie, Rafi دکترکافیه، رفیع

بازگشت به فهرست


 
مطلب خود را بنویسید*
:) ;) :D 8) :( :| :\ :cry: :evil: :o :oops: :{} :?: :!: :idea:
محافطت در مقابل اسپم (کپچا)
بارگذاری تصویر
 

مدیریت، سیاست، حقوق، معماری، اقتصاد، بیمه،...
آموزش، کاریابی، رایانه، وب،...
ورزش، تغذیه، بهداشت حرفه،...
پزشکی، اورژانس، دارو، روان،،...
مذهب، هنر، تاریخ،...