مدیریت، سیاست، حقوق، معماری، اقتصاد، بیمه،.. |  آموزش، کاریابی، رایانه، وب،..  |  ورزش، تغذیه، بهداشت حرفه،.. |  پزشکی، اورژانس، دارو، روان،،.. |  مذهب، هنر، تاریخ،... 

بررسی بیماری‌های بافت‌های نگاه‌دارنده‌ی دندان و شیوه‌ی درمان آن‌ها در ایران باستان

پنجاهمین کنگره‌ی انجمن دندان‌پزشکان ایران سرآغاز پژوهش در تاریخ پزشکی و دندان‌پزشکی است و این انگیزه‌ای است تا بتوانم گوشه‌ای از تاریخ این دانش را از پیشکسوتان هزار سال پیش بازگو نمایم. در این بخش گذری کوتاه بر رشته‌ی پاییدن و درمان بافت‌های نگاه‌دارنده‌ی دندان یا پریودنتولوژی خواهم داشت و نکاتی را از کتاب مقاله فی حفظ الاسنان و استصلاحها یادآوری می‌نمایم که تنها کتابی است جداگانه و ویژه‌ی دانش دندانپزشکی در رشته‌ی پریودنتولوژی نگاشته شده است. نویسنده‌اش بوزید حنین فرزند اسحاق عبادی (194-264ق) از دانش‌آموختگان و پرورش‌یافتگان دانشگاه گندی‌شاپور است.
وی در بخش آغازین کتاب به بهداشت بافت‌های نرم و سخت دهان می‌پردازد. او شیوه‌های گوناگون پاییدن دندان‌ها از راه چه چیز را در چه زمانی خوردن و چگونه خوراک‌خوردن و پرهیزهای مورد نیاز و چگونه مسواک‌زدن و خلال‌کردن و کاربرد دهان‌شویه‌ها و دندان‌شویه‌ها یاد می‌کند.
وی ویژگی ساختاری دندان را بازگو می‌کند سپس دندان‌شویه‌های ویژه‌‌‌ی آن را با بیان شیوه‌ی ساخت هر کدام یادآوری می‌نماید، مانند دندان‌شويه‌ي نيروبخش دندان‌ها و لثه؛ دندان‌شويه‌ي نيروبخش و گرمازاي دندان‌ها و لثه‌؛ و دندان‌شويه‌ي جالينوس؛ و دندان‌شويه‌ي سرد و بندآورنده؛ دندان‌شويه‌ي استواركننده‌ي دندان‌هاي جنبان؛ دندان‌شويه‌ي ريشه‌كن‌كننده‌ي جرم دندان و سپيدكننده‌ي آن؛ دندان‌شويه‌اي براي از ميان‌بردن رنگ سبز و سپيدكردن دندان‌ها؛.
حنین پس از بازگوکردن آسیب‌شناختی لثه، به یادآوری بیماری‌های آن می‌پردازد و داروهای ترکیبی درمان آن‌ها به گستردگی گزاره می‌کند، مانند دهان‌شویه براي درمان تري و نموري لثه؛ دارويي براي درمان سوزه‌ي لثه؛ دندان‌شويه‌ي نيروبخش لثه و دندان و خوشبوكننده‌ي دهان؛ دهان‌شويه‌ي روياننده‌ي لثه؛.
او در پایان از عسل و شکر به عنوان درمان‌کننده‌ی سودمند در درمان بیماری‌های لثه یاد می‌کند.
حنین فرزند اسحاق با کنیت بوزید از خاندان ترسا آیین عبادی بود که در شهر حیره به کار بازرگانی (صرافی) می‌پرداختند. به گفته‌ی دهخدا از نیشابوری تباران ایرانی است که در آن شهر مرزی در 100 کیلومتری تیسفون می‌زیسته است گویا با آغاز گسترش اسلام ترسایانی که در سراسر ایران در پراکندگی می‌ز‌ِیستند در این شهر گرد هم آمدند و به نام عباده خوانده شدند. وی در سال 194ق/808م در حیره پا به جهان گذاشت و در 260ق/873م چشم از جهان فروبست. وی پزشکی نامدار و پرآوازه در دربار خلیفگان عباسی بود. حنین ادبیات عرب را به همراه سیبویه (177ق) در دامان خلیل فراهیدی (100-175ق) ایرانی‌تبار در بصره فراگرفت، هر چند تاریخشان با هم نمی‌خواند ولی گویا شاگرد شاگردان او بوده است. و با زبان یونانی در اسکندریه آشنا شد. صاعد اندلسی (420-462ق) در کتاب التعریف به طبقات الامم گوید: حنین به پارس رفت و در گندی‌شاپور به آموختن پزشکی روی آورد و با زبان پارسی آشنایی کامل پیدا کرد. او در برگردان کتاب‌های یونانی و سریانی به زبان تازی چیره دست بود. از این رو مامون (د218ق) وی را به سرپرستی دار الحکمه برگزید که این دفتر، اتاق اندیشه‌ی خلافت بود که در آن مترجمان بزرگی همچون خاندان ثابت و حبیش به برگردان کتاب‌ها از زبان یونانی و پارسی به سریانی و تازی و نیز از سریانی به تازی می‌‍‌پرداختند. او در گردآوری دست‌نوشته‌های درست و قابل اعتماد کوشش بسیار داشت. او بیشتر کتاب‌های جالینوس و برخی از نگاشته‌های بقراط و افلاطون و ارسطو و دیسکوریدوس را به تازی برگرداند. او بیش از یک صد کتاب را ترجمه و تالیف کرد. حنین کتاب مقاله فی حفظ الاسنان و استصلاحها را در پاییدن و درمان‌کردن بافت‌های نگاهدارنده‌ی دندان نگاشت گویا تنها کتاب دندانپزشکی به جا مانده در میراث پزشکی کهن ما می‌باشد هر چند که آموزگارش بوزکریا فرزند ماسویه (د243ق) از بزرگان پزشکی مکتب گندی‌شاپور نیز کتابی به نام سواک و السنونات که درباره‌ی مسواک و داروهای دهانشویه و خمیرهای دندانی در دانش دندان‌پزشکی می‌باشد و کتاب فی ما یعرض للثه و الاسنان فیلگروس یونانی در باره‌ی آن چه بر دندان‌ها رخ می‌دهد کتاب‌هایی‌اند که تنها درباره‌ی دهان و دندان نوشته شده‌اند البته کتاب رساله فی الضرس یا کُندی دندان‌ها را قسطا فرزند لوقا (سده‌ی سوم هجرت) در کُندی دندان نگاشته است و در کتابخانه‌ی ترکیه نگاه‌داری می‌شود.
کتاب یاد شده‌ی حنین افزون بر دیرینگی‌اش از یک سو برداشت از برگردان کتاب‌های نویسندگان یونانی به تازی و سریانی است و از سوی دیگر برداشت و فراگیری از آموزرگاران بزرگ گندی‌شاپور است که آموزشگاهی با آمیختگی دانش دندان‌پزشکی از تمدن‌های یونان و هند و چین است و این گویای بالابودن آگاهی دانش آموزرگان این دانشگاه همچون پورماسویه در این رشته می‌باشد.
همچنین رازی (251-313ق) در کتاب سوم حاوی بخش دهان و دندان، روش‌های درمانی خود را بیشتر از دیدگاه‌های جرجیس فرزند بختیشوع (د185ق) و فرزندش جبرییل که از آموزش‌دیدگان و آموزرگاران گندی‌شاپور هستند، برمی‌گزیند؛ بنابرین می‌توان گستردگی و بالابودن توان دانش دندان‌پزشکی و درمان بیماران را در بیمارستان گندی‌شاپور در آن روزگار به شمار آورد و آن را بخشی از برنامه‌ی آموزشی کلاسیک دانش‌آموختگان گذاشته بوده است.
شناسنامه‌ی کتاب:
دست‌نوشته‌ی یکم: در کتابخانه‌ی بادلیان – اکسفورد به شماره‌ی M.S.HUNTIGTON 461 نگاه‌داری می‌شود. دارای 11 برگ بزرگ با اندازه‌ی 23×16 سانتی‌متر است که هر برگ 19 سطر دارد. خامه‌ی آن نسخ خوش است. از آن جا که این مجموعه پایانی ندارد؛ بنابرین هیچ گونه تاریخی در بر ندارد ولی گمان می‌رود که در میان دو سده‌ی هفتم و هشتم هجرت رونویس‌شده باشد. نام رونویس‌کننده‌اش که معمولا در پایان یاد می‌شود نیز جزو بخش افتاده‌ی کتاب می‌باشد.
آغاز: [مقاله حنین بن اسحق فی حفظ الأسنان و اللثه و استصلاحها. اول ما ینبغی أن تجنبه من أراد حفظ أسنانه و تبقی سلیمه، فساد الطعام و الشراب...].
انجام: [ فهذا ما أردناه فی حفظ الأسنان و اللثه و علاج ما یعرض لهما، و هو کافٍ لمن تدبره، و استعمل کل صنف منه فی الموضع الذی ثُبت له إن شاء الله تعالی. تمت المقاله لحنین بن اسحق و لله الحمد وحده و الصلات علی سید المرسلین محمد المصطفی و آله و صحبه و عترته و سلّم.]
در برگ یکم آن نام گردآورنده‌ی این مجموعه‌ی 43 بخشی شرابیون ابن ابراهیم المتطبب آمده است. بخش یازدهم آن با نام [ فصل الحادی‌عشر فی إعلال الأسنان و مقاله حنین بن اسحاق فی ذلک].
دست‌نوشته‌ی دوم: در کتابخانه‌ی اسد (دار الکتب الظاهریه) به شماره‌ی 4516 نگاه‌داری می‌شود. دارای 13 برگ با اندازه‌ی میانه 13×18 سانتی‌متر و هر برگ 17 تا 22 سطر است. خامه‌ی آن نسخ درشت با نقطه‌گذاری کم می‌باشد. در تاریخ یکم جمادی دوم  674ق/1277م به دست عبدالسلام فرزند عمر متطبب رونویسی شده است.
آغاز: پس از نام خدا [قول فی حفظ الأسنان و ااستصلاحها من تألیف حنین بن اسحق. قال: إن أول ما ینبغی أن یتجنبه من أراد أن تبقی له سلامه أسنانه بإذن الله...].
انجام: [ تم القول فی حفظ الأسنان و استصلاحها. الحمد لله واهب العقل و الحیات و صلواته علی سیدنا محمد و آله و صحبه و سلامه و هو حسبی و نعم الوکیل. کتبه عبدالسلام بن عمر الطبیب حامداً و مصلیاً و مُسَّلماً فی مستهل جمادی الآخر سنه 675 هجریه].
دکتر فواد ذاکری آن را پژوهش کرده است و من آن را به پارسی برگرداندم و در کتاب گردآوری خود با نام سیری در سده دانش دندان‌پزشکی ایران یاد کرده‌ام.

کتاب مقاله فی حفظ الاسنان و استصلاحها
 کتاب به دو بخش پیشگیری و درمان دسته‌بندی می‌شود. حنین در بخش نخست کتاب خود وابستگی بیماری‌های دهان و دندان را با شیوه‌ی خوردن و گونه‌ی خوراک به شمار می‌آورد.
گوید: كساني كه مي‌خواهند دندان‌هاي خود را بپايند و آن‌ها را درست نگاه‌دارند:
یکم: بیمار بايد از تباه شدن خوراك‌ها و آشاميدني‌ها در شكمبه جلوگيري كنند؛
دوم: از پافشاري بر انجام بالاآوردن، به ويژه بالاآوردن خوراكي‌ها و نوشيدني‌هاي ترش‌شده بپرهیزند. اندازه‌ي بالاآوردن باید به گونه‌اي باشد كه دندان‌ها از هرگونه آسيب در امان باشند؛
سوم: همواره از پيوسته جويدن چيزهاي سنگين و چسبنده مانند حلواي ناطف و انجير و خرما مي‌باشد. همچنين از جويدن چيزهاي سخت و شكننده‌ي دندان مانند نان خشك و بلوط و بادام و پسته (گويا با پوست سختشان) دوری نمایند؛ زیرا همگي آن‌ها جنبان‌كننده‌ي ريشه دندان‌ها می‌شود و اين به گونه‌اي مي‌باشد كه گاهي انگيزه‌ي در آوردن و شكناندن آن و زمانی انگيزه‌ي پراندن تكه‌هايي از دندان خواهد شد.
چهارم: از به كاربردن هر آنچه كُندكننده‌ي دندان مي‌باشد مانند خوردن غوره، ترشك (حماض الاترج) بپرهیزند؛
پنجم: از به كاربردن چيزهاي بسيار سرد و بسيار گرم دوری ورزند مانند آب سرد و يخ و ميوه‌هاي سرد شده به ويژه آن‌ها را پس از خوراك داغ بخورند؛
ششم: هر خوراكي كه بر روي شكمبه شناور مي‌ماند (رودل‌كردن) و به تندي گنديده مي‌شوند مانند هرگونه شير و شوابير  و آبكامه (كامخ) و پنير و پياز و ماهي نمك‌سود و صحنات و جز آن؛
هفتم: همواره باید به پاكسازي مانده‌هاي خوراكي ميان دندان‌ها روي آورند. باید بپایند که در هنگام كار برد خلال هيچ‌گونه فشاري بر روي [لثه‌ی] دندان‌ها نياورند؛ زيرا به دندان [بافت‌های نگاهدارنده]‌ آسیب خواهند رساند؛.
كسي كه در اندیشه‌ي كمك‌گرفتن از دهانشويه‌ها مي‌باشد، بهترين دهانشويه براي ايشان گونه‌اي است كه داراي ويژگي خشك‌كنندگي به اندازه‌ي ميانه است که توان گرم و يا سردكنندگي نداشته باشد.
سازگارترين ويژگي دارویی براي دندان‌هاي، ويژگي خشك‌كنندگي مي‌باشد؛ زيرا سرشت و نيرو و سختي دندان‌ها از خشكي سرچشمه مي‌گيرد.
همواره نموري‌هاي سرازیرشده از سر به پايين و يا برخاسته از شكمبه و شش به بالا آيد، و در كنار آن نموري خوراكي‌ها و نوشيدني‌هاي برخوردكننده به دندان‌ها، همگي انگيزه‌ي سستي بسيار لثه و دندان‌ها می‌شوند؛ از اين‌رو است که دندان‌ها و لثه نياز به خشك‌كننده‌ها دارند.
دندان نيازمند ويژگي گرما و سرمازایی نیستند جز در هنگامي كه سرشت آن‌ها به سرد و يا گرم‌شدن دگرگون شده باشد؛ بنابرین هرگاه سرشت دندان به سوي سردي بگرايد پس بايد در دهانشويه‌هاي درمان ایشان به همراه نيروي خشك‌ كنندگي، ويژگي گرمازايي نيز باشد و هرگاه سرشت دندان به گرمي بگرايد، بايد دهانشويه‌ در برگيرنده‌ي نيروي خشك‌كنندگي با سرمازايي باشند.
مردم دهانشويه‌ها را افزون بر نگاهداشت تندرستي دندان‌ها براي پاكسازي از چرك‌ها و جرم‌هاي نشسته بر آنها و سپيدکردن دندان‌ها و همچنين براي استواركردن لثه به كار مي‌برند پس بايسته است دهانشويه‌‌‌ي افزون بر داشتن ويژگي‌هاي يادشده، دارای توان پاكسازي و نیروی درخشان‌‌كنندگي باشد.
گوید: بايد دانست كه مي‌توان پاييدن دندان‌ها را در دو بخش گذاشت:
يكي، پاييدن هر گونه خوراكي و نوشيدني از تباه‌شدن در شكمبه مي‌باشد.
ديگري، اندازه‌ي درست بالاآوردن است كه در آن دندان‌ها از آسيب‌ديدن ايمن باشند.
حنین نخست به گستردگی درباره‌ی روش ترتیبی خوردن خوراکی‌ها که در کتاب‌های ویژه‌ی آن نگاشته شده و اندازه‌ی آن و بررسی آمیزه‌ی شکمبه برای پذیرش خوراکی با آمیزه‌ی دیگر و زمان درست خوردن، سخن می‌گوید سپس شیوه‌ و اندازه‌ی درست بالاآوردن سخن می‌گوید. وی و دیگر پزشکان پیش و پس از او بر این باور بودند که می‌توان گروهی از بیماری‌ها با این شیوه درمان می‌کردند و نیز انجام آن را پایه‌ای برای پاییدن تندرستی هر کس به شمار می‌آوردند.
مسواک‌زدن و خلال‌کردن درست و به جا از بخش‌های شگفت‌انگیز کتاب است که حنین درباره‌ی شیوه و اندازه و زمان آن به گونه‌ای سخن می‌گوید که هر دندان‌پزشک گمان می‌برد او همین الان در کلاس، درس پریودنتولوژی را برای دانشجویانش آموزش می‌دهد.
او بر این باور است که برای هر چه نیرومندترکردن لثه و دندان در هنگام تندرستی بهترین ویژگی نيروي خشك‌كنندگي است ولی چنانچه به آن‌ها آسيبي برسد پس نياز تا به همراهش ويژگي ديگري باشد كه زآنسوي آسيب واردشده باشد. حنین لثه‌ی تندرست را لثه‌ی استوار و چسبیده به دندان و ناخون‌چکان به شمار می‌آورد و برای درمان آن داروهای تکی و ترکیبی زیر را پیشنهاد می‌کند. همچنین درمان خون‌ریزی از لثه را که گاهی از گردآمدن جرم بر روی دندان و گاهی اختلال در ساخته‌شدن فیبروبلاست‌های بافت لثه است که برای هر کدام درمان دارویی ویژه‌ای دارد.
به گزاره‌کردن داروهاي تکی [ترکيبي نيستند] می‌پردازد كه تنها دندان را مي‌خشكاند بي‌آن كه گرمي و يا سردي در آن‌ها پديد آورد، مانند:
دلب (چنار)، پوست درخت صنوبر، ريشه‌ي گياهي كه به آن بنطافلن گويند، خاكستر شاخ گوزن، دندان‌هاي سوخته‌ي سگ، و خاكستر خرگوش و جز آن.
داروهاي تركيبي همچون دهان‌شويه‌هاي زير مي‌باشند:
دندان‌شويه‌ي نيروبخش دندان‌ها و لثه، دندان‌شويه‌‌ي نيروبخش و گرمازاي دندان‌ها و لثه‌ها، دندان‌شويه‌ي جالينوس، دندان‌شويه‌ي سرد و بندآورنده، دندان‌شويه‌ي استواركننده‌ي دندان‌هاي جنبان، دندان‌شويه‌ي ريشه‌كن‌كننده‌ي جرم دندان و سپيدكننده‌ي آن، دندان‌شويه‌اي براي از ميان‌بردن رنگ سبز و سپيدكردن دندان‌ها.
كساني كه داراي گوشتي نمور هستند، داروهاي خشك براي ايشان سودمندتر خواهد بود و چنانچه گوشتي با آميزه‌ي خشك داشته باشند، بهره‌گيري از دندان‌شويه‌ها كارسازتر خواهد بود.
گاهي اين داروها تنها با سركه جوشانده مي‌شوند و در برخي موارد با آب و عسل و يا با آب به تنهايي و يا با شراب كار جوشاندن آن‌ها را دنبال مي‌كنند و اين بستگي به اندازه‌ي چيرگي هر آميختگي (فزونی)‌ بر دندان و لثه دارد.
همواره سركه در بيماري‌هاي ريشه گرفته از گرمي و سردي (هر دو) به كار مي‌رود. كاربرد آن در بيماري‌هاي از گرمي به جهت داشتن ويژگي سرمازايي آن مي‌باشد. كاربرد آن در درمان بيماري‌هاي ريشه گرفته از سردي به جهت داشتن ويژگي برندگي و لطيف‌كردن فزوني‌هاي بلغمي مي‌باشد.
سركه داراي يك ويژگي است كه ديگر داروها آن را ندارند و آن بخش لطافت و سبكي آن كه در درون آن گنجانده شده مي‌باشد. اين ويژگي، انگيزه‌ا‌ي است براي رساندن داروهاي بسيار نيرومند پخته شده به جاهاي دور و در ژرفاي تن و پوشيده شده به وسيله‌ي پرده‌هايي، مي‌باشد. البته بهتر است آن (سركه) را در بيماري‌هاي از گرمي به تنهايي و يا با آب به كار برند.
همچنين در بيماري‌هاي دنداني از سردي آن (سركه) را با عسل به كار مي‌برند و نيز با چيزهايي كه سردي آن را بشكند.
بسياري از پزشكان گذشته در درمان بيماري‌هاي دندان و لثه كه از گرمي ريشه گرفته‌اند، داروهاي كرخت‌كننده همچون بنگ و ترياك و پوست يبروح  به كار مي‌بردند.
من (حنين) اين شيوه‌ي درماني را نمي‌پسندم؛ زيرا هيچ دور نمي‌باشد كه پيش‌آمدهايي بد و پلشت در دندان رخ دهد و يا اندكي از آن‌ها به درون و ژرفاي دندان رخنه كند كه آسيب و زيان آن بيش از سودمندي آن‌ها خواهد بود. از اين رو بايد از داروهايي كه نياز بسياري به آن‌ها نيست، دوري كرد و آن‌ها را كنار گذاشت.
همچنين گاهي برخي از داروهاي گرمازا را در بيماري‌هاي دنداني كه سردي به همراه دارند، به كار مي‌برند كه هيچ نگراني از رخنه‌كردن آن به درون دندان نمي‌باشد كه از آن آسيب پديدآمده اين داروها در برگيرنده‌ي حنظل  و جنطيانا و ريشه‌ي خيارچنبر (قثاءالحمار) و خربق و هر آنچه مانند اين‌ها باشد. (51)
پاييدن و پرهيز من از اين داروها مانند پاييدن از ديگر گونه‌هايشان خواهد بود مگر آن كه ناگزير از به كاربردن آن‌ها همانند آنچه درباره‌ي آن بازگو كردم، باشد.
ميان دو حالت نخستين و دومي حالت ميانه‌ي ديگري مي‌باشد كه در آن از دندان‌شويه‌هايي بهره‌گرفته مي‌شود كه داروهاي آن داراي سرشتي‌ گوناگون مي‌باشند كه من آن‌ها را بسيار آزموده و به كار برده‌ام و پي به خوبي و سودمندي آن‌ها بردم و آن‌ها را ستودم.
گزاره‌ي آن: سه درم گل‌سرخ، پنج درم سُمّد (سعد)، هليله‌ي زرد هسته گرفته به وزن شانزده درم و قرفه‌ي دارچين سه درم، دو درم زاگ يماني، هفت درم عاقرقرحا، يك درم نشادر، يك درم دارفلفل،(52) يك درم سك، يك درم زعفران، پنج درم نمك، پنج درم بليله، دو درم سماق، سه درم ميوه‌ي گز ، چهار درم قاقله ، شانزده درم زرنباد، و چهار درم گلنار برمي‌گيرند. نخست هر كدام از گلنار و سك و زعفران و نشادر را جداگانه مي‌كوبند و ديگر داروها را با هم مي‌سايند سپس همگي را با هم مي‌آميزند و با آن دندان‌شويه مي‌كنند.
گاهي در حالت‌هاي يادشده كه بيش‌تر از اندازه باشد، درد پديد مي‌آيد كه اين درد تنها در لثه خواهد بود و اين به گونه‌اي است كه اگر روي لثه‌ي بيمار فشاري آورده شود، براي بيمار دردناك خواهد بود و اين هنگامي است كه فزوني‌ها تنها در لثه گِردآمده‌اند. (53) در چنين حالتي هرگز نبايد به كشيدن دنداني اقدام كرد.
گاهي درد بيمار تنها در ريشه‌ي دندان نهفته است كه انگيزه‌ي آن گِردآمدن فزوني در پي پيوسته به دندان مي‌باشد و چنانچه دنداني در چنين حالتي كشيده شود، درد كاهش مي‌يابد ولي آرام نخواهد گرفت. انگيزه‌ي كاهش‌يافتن و يا سبك‌شدن درد از آن است كه پي پيوسته به دندان كشيدگي كه داشته را از دست مي‌دهد و راه آب‌شدن برايش باز مي‌گردد و داروهايي كه تا پيش از اين نمي‌توانستند به آن برسند، اكنون به آن خواهند رسيد از اين رو انگيزه‌ي سبك‌شدن دردش مي‌گردد.
گاهي بيمار درد را در تنه‌ي دندان و يا در همه‌ي بخش‌هاي آن احساس مي‌كند كه انگيزه‌ي آن گِردآمدن فزوني در همه‌ي تنه‌ي دندان است و چنانچه آن دندان كشيده شود، همه‌ي درد بيمار دردمند فرو خواهد نشست.
گاهي ريشه‌ي دندان‌ها بي‌انگيزه‌ي سني دچار لقي مي‌شوند و اين از آسيب‌هاي ضرب‌ديدگي و زمين‌خوردن خواهد بود.
گاهي انگيزه‌ي ضرب‌ديدگي نيز نخواهد بود و آن به دنبال سرازيرشدن نموري‌هايي فراوان به سوي آن خواهد شد كه پي به دندان ‌پيوندخورده را گرفتار مي‌كند و خيس (نمور) مي‌سازد، به گونه‌اي كه پي آن سست و شل مي‌گردد كه در چنين زماني نيازمند به كاربردن داروهاي خشك‌كننده مي‌باشند. اين داروها چهارگونه هستند:
يکم: گروهي از آن‌ها تنها خشك مي‌كنند مانند سوخته‌ي شاخ گوزن و سوخته‌ي شاخ بز و پرسياوشان و توتيا  و جز آن؛
دوم: دسته‌اي از آن‌ها كه به همراه خشك‌كنندگي، داراي ويژگي آب‌كنندگي نيز مي‌باشند مانند سداب خشك و قطران و زفت و عسل و سركه‌ي پياز دشتي (عنصل) مي‌باشند.(57)
سوم: برخي از آن‌ها به همراه خشك‌كنندگي داراي ويژگي هم‌آورندگي و بندآورندگي نيز مي‌باشند مانند آب زيتون سپيد و مازو و زاگ بلوري و زاگ و آب غوره و گلنار و پوست صنوبر و روغن زيتون انفاق و سماق مي‌باشند.
چهارم: پاره‌اي از آن‌ها افزون بر خشك‌كنندگي داراي ويژگي آب‌كنندگي، بند و هم‌آورندگي است مانند مصطكي و سنبل و ساذج و زعفران و نمك و حبه‌الخضراء و يا آب شوري كه زيتون را در آن مي‌پرورانند.
راه‌هاي جلوگيري از ساخته‌شدن جرم و ديگر چركي‌ها بر روي دندان‌ها، در برگيرنده‌ي:
پرهيز از پافشاري در مسواك‌زدن و مسواك‌زدن‌هاي پي‌درپي، انگيزه از ميان‌رفتن درخشندگي و همواري سطح دندان شده و آن را زبر خواهد كرد كه اين نيز انگيزه نشستن و گِردآمدن جرم بر روي دندان خواهد شد. (60)
همچنين از کاربرد دندان‌شويه‌هايي كه در آن داروهايي با ويژگي تندي و پديد آورنده‌ي زبري است، پرهيز نمايند؛ زيرا اين‌ها نيز درخشندگي و همواري سطح دندان‌ها را از ميان مي‌برند و آن‌ها را زبر مي‌كنند.
همچنين براي لثه نيز زيان‌بار هستند؛ زيرا لبه‌ي نرم لثه به وسيله نموري‌هاي ليز و چسبنده كه به اندازه و به گونه‌ي سرشتي دارد و اين گونه نموري انگيزه چسبندگي لثه به دندان نيز مي‌شود با كاربرد دندان‌شويه‌هاي تند نموري از ميان خواهد رفت و به دنبال آن لثه از دندان نيز جدا خواهد ماند.
يك راه پيشگيري از ساخته‌شدن جرم و ماندن آن بر روي دندان‌ها، روغن‌مالي دندان‌ها هنگام خسبيدن مي‌باشد.
اگر آميزه به گرمي بگرايد بهتر است، روغني كه در اين درمان به كار مي‌رود، روغن گل‌سرخ  باشد و اگر آميزه به سردي بگرايد، روغن بان و هر آينه به ميانگي بگرايد از آميخته‌ي هر دو با هم بهره گرفته شود.
چنانچه كاراترشدن روغن را خواسته شده باشد، بهتر است پيش از به كاربردن آن دندان‌ها را با عسل پاكيزه نمايند سپس بخش دروني و بيروني آن‌ها را روغن‌مالي كنند.(61)
بنابرين داروهاي خشك‌كننده‌اي كه در درمان دندان‌ها به کار مي‌رود، بايد بسيار خشك‌كننده باشند. برخي از آن‌ها تنها داراي يك ويژگي خشك‌كنندگي‌اند مانند ريشه‌ي بنطافلن و ريشه ترشك (حماض) و پوست سوخته و ناسوخته‌ي مار و خاكستر گونه‌اي كرم به نام خراطين مي‌باشد.
برخي از آن‌ها با داشتن ويژگي پيشين، داراي ويژگي آب‌كنندگي نيز مي‌باشند، مانند سقز بطم و روغن بادام تلخ  و پودنه‌ي كوهي و گشنيز و فلفل و زنگبيل  و بوره و هسته‌ي بي‌پوست هلو و سوسن كه به ايرسا شناخته مي‌شود و قطران و عسل (63) و قنه و گاوشير و عاقرقرحا و مر و حلتيت و ريشه‌ي انگدان و سير و نمك و شيرابه‌ي يتوع و شيرابه‌ي انجير و كلم و پوست ريشه‌ي كبر مي‌باشند.
برخي از آن‌ها افزون بر خشك‌كنندگي داراي ويژگي هم‌آوردني و بندآوردن مي‌باشند مانند مازو، به ويژه گونه‌ي خام آن و شيرابه‌ي سماق و زاگ بلورين و زاگ سرخ و جز آن.
هر آينه اندكي از اين داروها را درون سوراخ دندان و يا آسياب‌ها بگذارند و يا از بيرون رويش بمالند، فزوني‌هاي سازنده‌ي خورندگي را خشك مي‌كند و از ميان خواهد برد و درد آن را فرو خواهد نشاند.
اگر دندان (جلو) و يا دندان آسياب بخش بسياري از آن‌ از ميان رفته باشد برخي از اين داروها آن را بي‌درد خواهند کرد، مانند خيسانده‌ي چند روزه‌ي عاقرقرحا در سركه‌ي نارس است که پس از ساييدن آن را بر روي دندان (جلو) و يا آسياب خورده‌شده مي‌‌گذارند. (64) همچنين شيرابه‌ي يتوع  با آرد كرسنه و يا قنه و زاگ سرخ و ريشه‌ي خيارچنبر و گوگرد و كشمش كوهي مي‌باشد.
بهتر است، هنگامي كه مي‌خواهند روي يك دندان (جلو) و يا آسياب برخي از اين داروهاي تند را بمالند روي ديگر دندان‌ها پوششي از موم بگذارند تا به آن‌ها زياني نرسد.
هر آينه كشيده‌شدن آن (دندان) خواسته شده باشد بايد دارو را به گونه‌اي پي‌درپي به كار برند تا آن دندان كشيده شود.
هر آينه خوردگي دندان كم باشد، درمان آن به كاربردن داروهايي با ويژگي هم‌آورندگي و آب‌كنندگي مانند حضض و صبر و آس و روغن ناردين و مانند آن‌ها مي‌باشد. هر آينه دنداني دچار سبز رنگي شود كه انگيزه‌ي پيدايش آن مانند انگيزه‌ي پديدآمدن خوردگي مي‌باشد و درمان به مانند درمان خوردگي خواهد بود.
پوسته‌پوسته‌شدن و خُردشدن و شكستن از پيامدهايي است كه در دندان‌ها رخ مي‌دهند و انگيزه‌ي آن نرمي گوهر و جرم آن مي‌باشد و درمان سخت‌كردن و نيروبخشي آن‌ها با داروهاي هم‌آورنده و بندآورنده‌اي كه اندكي پيش از اين گزاره‌ي آن آمده است. اينها آسيب‌هايي بود كه دندان‌ها را گرفتار مي‌سازد.
لثه:
لثه‌ها هنگامي دردناك مي‌شوند كه در آن‌ها آماسي پديدآمده باشد و آن را با سه وقيه روغن گل‌سرخ ناب و سه درم مصطكي برمي‌گيرند.(65) مصطكي را مي‌سايند و در روغن مي‌ريزند و مي‌جوشانند و كنار مي‌گذارند تا ولرم شود سپس آن را در دهان مي‌چرخانند. اين دارو درد پديدآمده از آماس جاهاي ديگر دهان را نيز آرام مي‌كند و اين از راه راندن آرام فزوني‌ها مي‌باشد بي‌آن که در آن زبري پديد آورد و مايه‌هاي بيماري آب مي‌کند بي‌آن که گزنده باشد، همان گونه كه ديگر داروهاي بندآورنده و هم‌آوردني انجام مي‌دهند.
هيچ اندامي نيست كه درد در آن پديد ‌آيد و به اين دارو بيشتر از هر چيز ديگر نياز نداشته باشد.
بيشتر پزشكان در اين باره گمان نادرست دارند كه مي‌پندارند داروهاي بندآورنده براي آماس‌هاي تند به جهت راندن فزوني‌هاي سرازير شده‌ به آن، سودمند هستند؛ زيرا گاهي اندكي از چيزهاي ساخته‌شده و گِردآمده در جايگاه آماس به درون رگ‌هاي رساننده‌ي خوراك رخنه مي‌كنند.
داروهايي كه داراي ويژگي بندآورندگي بالايي هستند سودمندتر خواهند بود. از اين رو باز نيز راه نادرست را مي‌پيمايند و به نادرستي گمان مي‌برند هر چه دارو داراي ويژگي آب‌كنندگي بيشتري است سودمندتر از آني مي‌باشد كه اندازه‌ي آب‌كنندگي آن مورد خواست ما باشد. (66) همچنين نمي‌دانند كه هر يك از اين داروها، هر كدام از اين دو ويژگي را با نيرومندي داشته باشند، انگيزه‌ي دردناك‌ترشدن اندام آماسيده مي‌شود.
از اين رو اگر دارو داراي ويژگي بندآورندگي بسيار بالا باشد، اندام را به سختي جمع خواهد كرد و بر روي آن فشار خواهد آورد تا آن كه حالتي مانند كوفتگي در آن پديد آيد.
اگر دارو داراي ويژگي آب‌كنندگي بسيار بالا با اندكي و تندي داشته باشد در اندام حالتي مانند خوردگي پديد مي‌آورند. از اين رو هر دارو كه اين دو ويژگي را به اندازه‌اي كه خواسته شده، داشته باشند، بسيار بهتر از آني خواهد بود كه هر كدام را با اندازه‌ي بسيار بالا داشته باشند.
روغن آس  نيز داراي همين ويژگي و به همين گونه مي‌باشد. صبر و عسل و يا با شراب و شرابي كه در آن گل‌سرخ خشك پخته باشند همين ويژگي را خواهد داشت.
گاهي در لثه نموري و تري پديد مي‌آيد كه پيآمد سست و شل‌شدن لثه خواهد بود. براي خشكاندن آن تري و استواركردن لثه دندان‌شويه‌كردن با آب جوشانده‌ي گلنار سودمند است و يا سرشته‌ي زاگ يماني با سركه و يا عسل را بر روي آن بمالند. نمك نيز براي درمان آن سودمند مي‌باشد.
نشادر و سقز مصطكي، (67) به ويژه آن كه با آن اندكي كشمش كوهي و مازو آميخته شود نيز براي آن سودمند خواهد بود.
همچنين شستشوي دهان با شرابي كه در آن برگ آلو باشد و يا با آب شوري كه زيتون در آن پرورده شده باشد، سودمند خواهد بود.
آنچه انگيزه استوارتركردن لثه مي‌گردد، به كاربردن مر و پودنه‌ي دشتي مي‌باشد.
پيشينيان براي استوارکردن لثه و آرام‌كردن درد دندان‌ها در دهان دهان‌شويه با شير ماچه الاغ را پيشنهاد داده‌اند. من نمي‌توانم درستي آزموده‌ي ايشان را بپذيرم؛ زيرا نمي‌دانم كارايي آن‌ها در اينجا با چه نيرويي به انجام مي‌رسد.
حنین درباره‌ی دگرگونی رنگ دندان از تیرگی ساده تا سبز و سیاه‌رنگ‌شدن آن سخنانی را بازگو می‌کند که انگیزه‌ی آن را واردشدن فزونی‌ها به درون دندان یاد می‌کند. چون دندان را اندامی زنده می‌شمارد و از آن جا که خوراک می‌تواند به درون آن نفوذ کند و رویش دوباره یابد فزونی‌ها نیز به درونش رخنه خواهند کرد و دگرگونی رنگ در آن پدید خواهد آمد. همچنین نشان پذیرش خوراک و بالندگی دوباره‌ی دندان را چنین یاد می‌کند: هنگامی که دندانی کشیده شود، دندان در بر‌ابرش رویش بیشتر پیدا می‌کند و نسبت به دندان‌های کناریش درازتر می‌شود.
داروهای ترکیبی درمان لثه:
دندان‌شويه براي درمان تري و نموري لثه، دارويي براي درمان سوزه‌ي لثه، دهان‌شويه‌ي روياننده‌ي لثه، دندان‌شويه‌هاي نيروبخش لثه و دندان و خوشبو كننده‌ي دهان
عسل: عسل كارايي و توانايي انجام چند كار را دارد لثه و دندان‌ها را تهي‌سازي مي‌كند و آن‌ها را پاك و درخشان به گونه‌ي ميانه مي‌نمايد تا آن كه داراي ديواره‌ي هموار و درخشنده شود و روياننده‌ي گوشت لثه نيز خواهد شد.
عسل كارايي چندگانه و سودمند و كاربرد آسان در درمان دندان‌ها دارد. گروهي گمان نادرست درباره‌ي آن داشته‌اند كه مي‌پندارند به جهت شيريني كه دارد لثه را سست و شل خواهد كرد ولي نمي‌دانند كه عسل نه لثه و نه هيچ اندامي ديگر را سست و شل مي‌كند مگر آن كه داراي نموري باشند.
سرشت عسل خشك است و هيچ گاه يك چيز خشك سست و شل‌كننده نخواهد شد. همچنين هيچ‌گاه شيريني به تنهايي در عسل نمي‌باشد بلكه به همراه آن تندي نيز مي‌باشد. سست‌كنندگي شيريني هنگامي خواهد بود كه به تنهايي باشد و چنانچه اين گونه باشد ناگزير نمور خواهد بود و عسل نيز نه شيريني را به تنهايي دارد و نه نمور مي‌باشد ولي خشك در مرتبت دوم مي‌باشد و ويژگي تندي و پاك و درخشان‌كنندگي نيرومند نيز به همراه دارد. از اين رو بسيار دور است كه شل‌كننده‌ي لثه باشد ولي آن را با خشكي خود استوارتر مي‌كند. آب‌كنندگي و تهي‌سازي آن به درستي نزديك‌تر است.
گواه خشكي عسل، گنديده و تباه‌نشدن آن مي‌باشد كه در چيزهاي نمور رخ مي‌دهد. از اين‌رو عسل گوشت و ديگر چيزهايي را که در درونش بگذارند را مي‌پايد و از گنديدگي آن‌ها مانند نمك جلوگيري مي‌كند.
شكر كارايي عسل را دارد و با زبري كه در آن ديده مي‌شود چرك‌هاي گِردآمده بر روي دندان‌ها را مي‌خورد و آن‌ها را پاك و درخشنده مي‌كند.
هر آينه به ويژه شكر تبرزد را بسايند و با عسل بسرشند، از آن دندان‌شويه‌ي خوبي به دست مي‌آيد كه دندان‌ها را پاك و درخشان و سپيد و هموار و درخشنده مي‌كند و لثه را پاک‌سازي مي‌نمايد و لثه مي‌روياند و استوار مي‌کند.
اين خواسته‌ي ما در نمايش‌دادن راهي براي پاييدن دندان‌ها و درمان بيماري‌هايي كه دندان و لثه را گرفتار مي‌سازد. كساني كه مي‌خواهند آن را فراگيرند و آموزش ببينند بايد هر كدام گزاره‌ها را در بخش خودش كه ياد شده برگيرند و به كار برند كه به خواست خداوند براي ايشان بسنده خواهد بود.
کتاب‌های بررسی شده در راستای گردآوری این گفتگو:
إخبار العلماء بأخبار الحکماء،"يا تاريخ الحکماء، جمال‌الدين بوحسن علي فرزند قاضي يوسف فرزند ابراهيم فرزند عبدالواحد شيباني، برگردان پارسي آن در سال 1099ق به دستورشاه سليمان صفوي انجام مي‌گيرد، پژوهش بهين دارايي، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1347خ.
اختيارات بديعي، زين‌الدين علي انصاري شيرازي فرزند حسين (729 ـ 806ق)، پژوهش محمدتقي مير، چ تهران، 1371خ.
بحرالجواهر في حل لغات السائر محمد هروي پور يوسف (ز 938ق) چاپ سنگي تهران، 1288ق.
تاريخ نگارش‌هاي عربي فواد سزگين، ج 3، برگردان خانه‌ي كتاب چ تهران، 1380خ.
تعريف بطبقات الامم، بوقاسم قاضي صاعد اندلسي، برگردان غلامرضا جمشيد نژاد اول، تهران، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1383 خ.
سه قرن دانش دندان‌پزشکی (236 تا 531ق)، گردآوری محمدابراهيم ذاکر، انجمن دندان‌پزشکان ايران، مرکز اخلاق و حقوق پزشکی وابسته به دانشگاه شهيد بهشتی، بهار 1389
طبقات الاطباء و الحكماء، ابن‌‌جلجل اندلسي، سليمان فرزند حسان(ز377ق) برگردان محمدكاظم امام، چ دانشگاه تهران، 1349خ
عيون الانباء فی طبقات الاطباء، نگارش موفق‌الدين بوعباس احمد فرزند قاسم فرزند خليفه فرزند يونس سعدی خزرجی معروف به ابن‌ابی‌اصيبعه ، بيروت، دار الثقافه 1408ق/1987م.
فهرس مخطوطات الطب الاسلامي باللغات العربيه و التركيه و الفارسيه في مكتبات تركيا. با نظارت د. اكمل الدين احسان اوغلي، گردآورنده د. رمضان ششن، جميل آقپكار، جواد ايزگي، 1984 م = 1404 ق
فردوس الحکمه، علی پور سهل ربن طبری(د260ق) الحکمه، علی پور سهل ربن طبری(د260ق)به كوشش محمد زبير صديقي، چ برلين، 1928م، چاپ دوباره‌ي معهد تاريخ العلوم العربيه الاسلاميه، زير نظر دانشگاه فرانکفورت – آلمان 1996م=1416ق، به زودي برگردان آن از دکتر علينقي منزوي و محمدابراهيم ذاكر پخش خواهد شد.(فردوس)
فرنودسار يا فرهنگ نفيسي علي‌اكبر نفيسي ناظم‌الاطباء، چ تهران 1317 خ.(ناظم)
فرهنگ آنندراج محمد پادشاه «شاد» به كوشش محمد دبير سياقي، چ تهران، 1335 خ.(آنندراج)
فرهنگ معين، محمد معين، چ تهران، 1362 خ، چاپ پنجم. (معين)
فرهنگ واژه‌هاي فارسي سره براي واژه‌هاي عربي در فارسي معاصر فريده رازي، نشر مركز، 1366خ (فريده)
في حفظ الاسنان و اللثه و استصلاحها، بوزيد حنين فرزند اسحاق عبادي، پژوهش دکتر محمد فواد ذاکري، دار القلم العربي، حلب، سوريه، 1996 م/1417 ق، برگردان همه‌ي آن را در کتاب سه قرن دندان‌پزشکي ايران (از 236 تا 531 درگذشت جرجاني) آوردم (م . ا. ذاکر).
لغت نامه دهخدا علي اكبر دهخدا (د 1334 خ)، چ تهران (1325 ـ 1346 خ)و CD
مخزن‌الادويه، محمدحسين خان عقيلي علوي پورمحمدهادي شيرازي، سده‌ي 12 ق، تهران، 1371 خ. ← (مخزن‌) مفردات مخزن الادويه، عقيلي، به‌كوشش علي موحد ابطحي، قم، حبل المتين، 1422ق.← (مخزن‌ن)
معجم أسماء النباتات الوارده فی تاج العروس للزبیدی، پژوهش و گردآوری محمود مصطفی دمیاطی، قاهره، 1965م
معجم البلدان، ياقوت حموي(574-626) شهاب‌الدين بوعبدالله فرزند عبدالله رومي، چاپ لايپزيک (1873-1866م) افست تهران، 1965م، برگردان به پارسي دکتر علي‌نقي منزوي، پژوهشگاه سازمان ميراث فرهنگي و صنايع دستي و گردشگري وابسته به وزارت ارشاد اسلامي جلد اول برگردان به پارسي را تا پايان حرف الف در سال 1380خ و جلد دوم آن را تا پايان حرف "ز" در سال 1383خ به چاپ رسانيد
مفاتيح العلوم بوعبدالله محمد فرزند احمد فرزند يوسف كاتب خوارزمی (ز372ق)، چ قاهره 1342ق، برگردان حسين خديو جم- مركز انتشارات علمي فرهنگي، چاپ دوم 1362خ
منصوری فی الطب، محمدزکريای رازی(251-313)، پژوهشگر دکتر حازم بکری صديقی، معهد المخطوطات العربيه، کويت، 1408ق-1987م، برگردان م . ا . ذاکر موزه‌ي تاريخ علوم پزشکي ايران، تهران 1387 خ

Tags: 
تعداد نمایش ها: 5508
-: 
Zaker, Mohamadebrahim دكترذاکر، محمدابراهیم
مطالب مرتبط: 
چگونگي پُرکردن دندان‌ها در هزار سال پيش

بازگشت به فهرست


 
مطلب خود را بنویسید*
:) ;) :D 8) :( :| :\ :cry: :evil: :o :oops: :{} :?: :!: :idea:
محافطت در مقابل اسپم (کپچا)
بارگذاری تصویر
 

مدیریت، سیاست، حقوق، معماری، اقتصاد، بیمه،...
آموزش، کاریابی، رایانه، وب،...
ورزش، تغذیه، بهداشت حرفه،...
پزشکی، اورژانس، دارو، روان،،...
مذهب، هنر، تاریخ،...